مفاهیم اعتباری ترکیبی پرکاربرد در حوزههای مختلف علوم انسانی و مطالعات اسلامی است. بااینوجود، دشواری یافتن مفهومی که ذاتاً اعتباری باشد از یکسو و تحلیل علامه طباطبایی از اعتباریات از سوی دیگر، این باور را تقویت کرده است که آنچه ذاتاً اعتباری است، گزاره است، و مفهوم با تسامح اعتباری نامیده میشود. این پژوهش، به روش توصیفیـتحلیلی، مسئله امکانِ طرح استقلالی مفاهیم اعتباری را مورد بررسی قرار داده…
حکمت متعالیه با هدف اصلاح و تکمیل عقل عملی، تنها در بستر اجتماعی محقق میشود. ملاصدرا بهعنوان فیلسوفی اجتماعی، پرداختن به وضعیت تاریخی و اجتماعی زمانه را وظیفه فیلسوف دانسته و در دو رساله کسر اصنام الجاهلیه و رساله سه اصل به این امر پرداخته است. مسئله اصلی پژوهش: شکلگیری گروههای قدرت غیرحکومتی است که با ایجاد جهل مقدس در جامعه، بحرانی بزرگ آفریده و میتوانند محرک تحولات سیاسی-اجتماعی در جامعه…
اثبات اصول اعتقادی در اسلام صرفاً از طریق استدلالهای متقن عقلی ممکن است و قرآن کریم در دعوت به توحید و معرفی صفات الهی، از استدلالهای عقلی بهره برده و برهان به عنوان متقنترین شیوه استدلال از حیث ماده و صورت، جایگاه ویژهای در استدلالهای قرآنی دارد. مسئله: براهین خداشناسی قرآن از چه نوعی هستند و آیا در قرآن برای اثبات و معرفی خدا از براهین لمّی استفاده شده است یا خیر؟ روش: پژوهش حاضر با روش…
مسئله اصلی این پژوهش، بازاندیشی در چیستی واقعیت از منظر فلسفه و علم مدرن است؛ پرسشی که میپرسد آیا واقعیت، بازتابی عینی از جهان بیرون است یا سازهای ذهنی در ادراک انسان. برای پاسخ به این مسئله، پژوهش با رویکردی میانرشتهای میان حکمت متعالیه ملاصدرا و علوم شناختی و فیزیک مدرن پیش میرود. در روش تحقیق، سه گام اصلی دنبال شده است: نخست، تحلیل فلسفی مفاهیم اصالت وجود و تمایز آن از ماهیت در حکمت…
در مقالة دیگری نشان دادهام که در منطق ارسطویی - سینوی، میان ماده و جهت قضایا تمایز قائل شدهاند و دست کم دو رویکرد متفاوت به این تمایز در تاریخ منطق سینوی وجود دارد. 1. ابنسینا برای نخستین بار ماده را امری غیر لفظی گرفت و آن را به حالت محمول در نسبت با موضوع تعریف کرد؛ 2. اما سهروردی ماده را خود قضیه منهای جهت یا منهای جهت و سلب در نظر میگرفت. مسئله: اکنون این پرسش مطرح است که منطقدانان…
مسئله پژوهش: این مقاله درصدد توضیح یا توجیه چینش مطالب کتاب اسفاراربعه و تلاش برای تطبیق آن با منطق اسفاراربعه نیست؛ بلکه در پژوهشی مستقل پس از شناسایی ملاحظات روشی الگوی اسفاراربعه و اثبات کارآمدی آن در حوزه شناخت عقلی پدیدهها، تلاش نموده اهمّ مباحث حکمتاسلامی را در این الگو به نحوه بدیعی جایابی نماید. روش: دلالتپژوهی. یافتهها: در این بازطراحی تنها با یک تغییر صوری مواجه نیستیم بلکه در…
تبیین چگونگی ارتباط خداوند با مخلوقات وی از مسائل اساسی در فلسفه و کلام اسلامی به شمار میرود که تبیینهای مختلفی از آن ارائه شده است. ملاصدرا نیز متناسب با سه دوره فلسفی خویش یا به تعبیر دیگر، صدرای متقدم، میانه و متاخر بترتیب، با تکیه بر ۱) اصالت ماهیت ۲) وحدت تشکیکی وجود و در نهایت، ۳) وحدت شخصی وجود، معیت خداوند با مخلوقات وی را مانند دیگر مسائل فلسفی تبیین کرده و به ترتیب از معیت علمی، معیت…
باور به اصالت وجود و اعتباریت ماهیت مباحثی که برپایۀ ماهیت بنا شده را با سؤالات و گاه با تغییراتی همراه کرده است. طرح وجود ذهنی از سوی حکما و تبیین فرایند شناختِ واقعیت برپایۀ اینهمانی ماهوی میان ذهن و عین، از این موارد است. مسأله این پژوهش آن است که باگذار از اصالت ماهیت و باور به اعتباریت آن، چگونه میتوان به وجود ذهنی و اینهمانی ماهوی ذهن و عین رأی داد حال آنکه ماهیت، خصوصاً بنابر تقریر بالعرض…
مسئله اصلی این پژوهش آن است که دلیلگرایی بهعنوان نظریهای معرفتشناختی بر لزوم دلیل کافی برای باور تأکید دارد، اما تنوع اقسام آن و نسبتش با اندیشه فارابی نیازمند واکاوی است؛ ازاینرو این تحقیق به روش توصیفی‑تحلیلی و با تکیه بر خوانش آنتونی رابرت بوث، انواع دلیلگرایی و ارتباط آنها با مبانی معرفتشناختی فارابی را بررسی کرده است. یافتهها نشان میدهد که بوث، فارابی را قائل به دلیلگرایی معتدل…
مسئله: نحوهی پیدایش آگاهی از هویتهای غیرآگاه (مسئلهی دشوار آگاهی) از مباحث مهم فلسفهی ذهن است که ازنظر ما، پاسخ به آن در گرو نگرش انتقادی به رویکردهای جزءگرایانه (که فیزیکالیسم، نوخاستهگرایی، میکروروانانگاری از ثمرات آن است) و رسیدن به رویکردی کلگرایانه است. کیهانروانانگاری قوامی و کیهانروانانگاری وجودی دو گزینهی کلگرایانهی در فلسفهی ذهن هستند که بهترتیب، بر مبانی تشکیکی و…
