Khi một người không đi làm

Bạn không thể thuyết phục một người từ bỏ niềm tin của họ bằng logic. Nhất là khi chính niềm tin ấy cũng có logic riêng của nó.

Sáng nay, một cô bạn cũ gọi cho tôi sau khi vừa cãi nhau với chồng. Bạn tôi từng là một kế toán trưởng rất giỏi. Sau khi nghỉ sinh đứa con đầu tiên đến nay, cô ấy đã sinh thêm hai đứa nữa và chưa một lần quay lại với bất kỳ công việc nào. Mỗi năm, cô ấy đều đi học và có thêm một bằng cấp nào đó: phân tích kinh doanh, tâm lý học, quản lý, khởi nghiệp,... Con út cô ấy bây giờ đã học lớp năm. Chồng cô ấy đã từ bỏ việc thuyết phục vợ đi làm từ lâu. Chỉ thỉnh thoảng, trong một cuộc tranh luận nào đó về chuyện nhà cửa hay con cái, sự thất vọng và ấm ức của anh ấy lại bùng lên như sáng nay, trước khi cô ấy gọi cho tôi.

“Tui sẽ không đi làm đâu,” cô ấy nghẹn ngào.

Chắc cô ấy đã nghĩ về câu đó quá nhiều lần đến mức không còn muốn giải thích nữa.

—

Chúng ta có một suy nghĩ mặc nhiên là ai rồi cũng phải đi làm. Khi gặp một người mới tốt nghiệp, câu hỏi đầu tiên thường là: “Bao giờ đi làm?” Khi gặp một người thất nghiệp nhiều năm, người ta hay hỏi “Có xin việc ở đâu chưa?”. Và khi một người tuyên bố rằng mình không còn muốn đi làm nữa, sự thắc mắc đó từ từ sẽ chuyển thành lo lắng, thất vọng hoặc thậm chí là giận dữ.

Điều này cũng dễ hiểu thôi.

Một người không đi làm có thể khiến những người sống bên cạnh họ bất an. Sự bất an không chỉ đến từ vấn đề tiền bạc. Trong phần lớn gia đình, đi làm còn là một thỏa thuận mặc nhiên về cách những người trưởng thành cùng gánh vác cuộc sống. Khi một người bước ra khỏi thỏa thuận đó, những người còn lại phải tìm cách sống với một thỏa thuận mới mà họ có thể chưa bao giờ đồng ý.

Nhưng quanh tôi, có rất nhiều người như vậy. Họ không đi làm, nhưng nếu nói họ “không làm gì” cũng không đúng.

—

Điều đầu tiên tôi nhận ra là họ rất bận.

Điều thứ hai là gần như ai cũng đang chuẩn bị cho một tương lai nào đó.

Bạn tôi học gần như liên tục. Cô ấy có hai bằng đại học, một bằng trung cấp, hàng tá chứng chỉ và vẫn đang học một khóa học khác. Cô ấy theo dõi thời sự, kinh tế, thị trường, chính sách,... , viết bài trên mạng xã hội và mỗi lần chúng tôi nói chuyện lại có thêm một ý tưởng mới. Cô ấy dự định một ngày nào đó sẽ thành lập doanh nghiệp của riêng mình. Cô ấy đã chuẩn bị cho ngày đó nhiều năm rồi.

Anh họ của tôi cũng vậy.

Từ khi đóng cửa công ty của mình sau dịch Covid, anh không đi làm lại. Vợ anh, một giáo viên tiểu học, mỗi tháng đưa anh mười lăm triệu để lo điện nước, chợ búa và sinh hoạt trong nhà. Ngoài thời gian nấu ăn, đưa đón con, chăm sóc ngôi nhà luôn sạch bóng, cây cối tươi tốt, thời gian còn lại, anh học đầu tư qua mạng và ngồi im lặng nhìn vào những biểu đồ chứng khoán nhảy số xanh đỏ suốt ngày. Sự im lặng của anh dường như nhốt mọi bức bối, sốt ruột và mệt mỏi của người vợ lại trong căn nhà ấy.

Cả bạn tôi và anh họ tôi đều chưa đến được cái đích mà họ mong đợi. Họ vẫn đang chuẩn bị, còn người thân của họ thì vẫn sống và chờ đợi trong khoảng thời gian đó.

Khi những thứ không được nói thành lời tích lại đủ lâu, chúng không biến mất. Chúng lắng xuống sàn nhà như những lớp bụi mà không ai còn đủ sức để quét đi. Những cuộc trò chuyện trở nên ngắn hơn. Những lời khuyên trở nên ít đi. Và cuối cùng là im lặng.

—

Tôi cũng đang đứng ở phía bên kia của một niềm tin như thế.

Con trai lớn của tôi năm sau mới tốt nghiệp đại học, nhưng từ hai năm trước con đã tuyên bố: “Con sẽ không đi làm.”

Con đã làm hẳn một bảng tính. Với mức lương khởi điểm dự kiến sau khi ra trường, con tính mình sẽ cần khoảng sáu năm tiếp tục sống cùng ba mẹ mới đủ tiền đặt cọc mua nhà, với điều kiện tiết kiệm gần như toàn bộ thu nhập và không lấy vợ. Rồi thêm hai mươi năm nữa để trả hết nợ.

Hai mươi lăm năm cho một căn nhà, nếu mọi thứ đều suôn sẻ và không có gì thay đổi. Trong hình dung của con, đó là hai mươi lăm năm mắc trong cái bẫy chuột từ chín giờ sáng đến năm giờ chiều. Con không tin con đường ấy sẽ đưa mình đến nơi mình muốn và quyết tâm tìm một con đường khác nhanh hơn. Hai năm trước, con cũng bắt đầu tự học đầu tư.

Tôi hiểu logic của con, nhưng tôi cũng nhìn thấy những thứ không xuất hiện trong bảng tính ấy.

Công việc không chỉ là nơi kiếm tiền. Đó còn là nơi người ta gặp những thất bại nhỏ trước khi gặp thất bại lớn, học cách làm việc với người mình không thích, nhận một lời phê bình mà không sụp đổ, hay đứng dậy sau khi làm hỏng một thứ gì đó trước mặt người khác.

Đó là điều tôi hiểu được sau hơn hai mươi năm đi làm. Nhưng làm sao tôi có thể giải thích những thứ ấy cho một đứa trẻ còn chưa thực sự bước vào đời sống và công việc?

Tôi đã thử vài lần. Con vẫn đưa cho tôi những con số, những tính toán rất hợp lý của con. Tôi kể cho con nghe những điều mà một bảng tính không thể tính được và những thứ rất khó học nếu phần lớn thời gian chỉ có mình với màn hình. Rồi thường thì chẳng ai thuyết phục được ai.

Hình như chúng tôi không thực sự bất đồng về chuyện có nên đi làm hay không. Chỉ là tôi nhìn công việc bằng những gì mình đã trải qua, còn con nhìn nó bằng cuộc đời mà con hình dung đang chờ mình phía trước.

Tôi tin rằng những điều mình nói với con là đúng. Nhưng càng nói, tôi càng nhận ra một điều hơi khó chịu: tôi cũng không biết con có sai không.

Những hoàn cảnh như bạn tôi, anh họ tôi hay con trai tôi không phải là hiếm. Quanh tôi có những người đã từng đi làm rồi quyết định dừng lại để tìm một con đường khác, cũng có những người còn chưa bước vào thị trường lao động đã biết mình không muốn đi làm cho bất kỳ ai.

Có khi tôi nghĩ: nếu một ngày bạn tôi xây được doanh nghiệp như cô ấy mong muốn, mười năm vừa qua có lẽ sẽ được kể thành một câu chuyện về sự kiên trì. Nếu việc đầu tư của anh họ tôi thành công, những năm ngồi trước màn hình sẽ trở thành quãng thời gian chuẩn bị. Nếu con trai tôi tìm được một con đường tốt hơn con đường tôi biết, bảng tính từ những năm đại học sẽ trở thành bằng chứng rằng con đã nhìn thấy điều tôi không nhìn thấy.

Nhưng nếu kết quả không bao giờ đến thì sao?

Chúng ta chỉ có một cách để nhìn lại những lựa chọn khác thường: đợi xem chúng dẫn đến đâu. Nếu thành công, những năm tháng trước đó trở thành bằng chứng của tầm nhìn và sự kiên trì. Nếu thất bại, chính những năm tháng ấy có thể được nhìn lại như một sự cố chấp hoặc vô trách nhiệm.

Nhưng người trong cuộc luôn phải lựa chọn trước khi biết kết quả. Và những người sống bên cạnh họ cũng phải sống những năm tháng ấy trước khi biết kết quả.

Một người có quyền đặt cược vào tương lai của mình đến mức nào khi người khác cũng phải cùng trả giá cho cuộc đặt cược đó? Ngược lại, người thân của họ có quyền yêu cầu một người trưởng thành sống cuộc đời mà mình cho là đúng đến mức nào?

Có lẽ mọi chuyện sẽ đơn giản hơn nếu những người này là những người tệ bạc. Nhưng hầu hết những người tôi biết đều không phải như vậy. Họ không bỏ bê gia đình, không tiêu xài hoang phí, không vô tâm. Họ chăm sóc con cái, lo việc nhà, quan tâm đến cảm xúc của người thân và thật lòng cảm thấy áy náy vì những áp lực do lựa chọn của mình gây ra.

Người ta biết phải làm gì với một người tệ bạc. Người ta có thể nổi giận, có thể bỏ đi hoặc có thể cuối cùng thôi hy vọng rằng họ sẽ thay đổi. Nhưng người ta không biết phải làm gì với một người tử tế đang lựa chọn một cuộc đời mà mình không tin vào.

Sau nhiều năm nghe những câu chuyện như thế, có một điều tôi dần hiểu ra: rất khó ép một người trưởng thành thay đổi một lựa chọn mà chính họ vẫn còn tin. Tình yêu, sự lo lắng, những lời khuyên hay cả những cuộc cãi vã có thể làm họ dao động, nhưng không thể sống thay phần đời đó cho họ.

Cô bạn tôi có thể không bao giờ quay lại đi làm. Anh họ tôi có thể nhìn biểu đồ xanh đỏ thêm mười năm nữa. Con trai tôi có thể đúng, cũng có thể sai, và cả hai mẹ con chỉ biết sau điều đó sau nhiều năm nữa.

Không ai trong số họ đang làm điều gì sai về mặt đạo đức. Họ chỉ đang đặt cược vào một tương lai khác với tương lai mà người bên cạnh họ hình dung.

Tôi không thể quyết định họ sẽ sống thế nào. Nhưng tôi vẫn có thể quyết định mình sẽ đối xử với họ như thế nào trong khoảng thời gian chưa có câu trả lời.

Với tôi, điều đó không có nghĩa là thôi lo lắng hay giả vờ đồng ý với lựa chọn của con trai. Nhưng tôi không muốn cách mình đối xử với con hôm nay phụ thuộc vào việc sau này con có chứng minh rằng tôi đúng hay không..

Sáng nay, khi bạn tôi nói “Tui sẽ không đi làm đâu,” tôi không cố thuyết phục cô ấy nữa. Tôi biết bạn tôi không có ý định ngồi yên cả đời. Cô ấy vẫn tin rằng một ngày nào đó mình sẽ có đủ kiến thức để bắt tay vào xây dựng doanh nghiệp hay công việc kinh doanh mà cô đã chuẩn bị suốt nhiều năm.

Tôi hy vọng cô ấy đúng.

Đây là một bài thuộc chủ đề “Những người sống quanh ta” – nơi tôi viết về những người mình gặp trong cuộc sống và những điều tôi nhận ra từ câu chuyện của họ.

Có thể bạn muốn đọc thêm: