Năm nay có về thăm nhà không?

Tháng tám bên này là thời điểm mọi người bắt đầu lên kế hoạch cho kỳ nghỉ cuối năm. Những ai có người thân ở đây sẽ chuẩn bị kế hoạch sớm bằng việc đặt vé máy bay, giữ chỗ cắm trại, lên danh sách quà tặng, đăng ký nghỉ phép năm,.... Những ai đến từ một đất nước khác sẽ bắt đầu nghĩ đến việc có về thăm nhà không. Và tất nhiên sẽ có những người không thể nghĩ về điều đó.

Vì thế, câu hỏi “Năm nay có về thăm nhà không?” là một câu hỏi có thể nhạy cảm với người nghe. Với một số người đang sống ở một nơi và thuộc về một nơi khác, nó không dể trả lời chút nào.

Câu hỏi bình thường về một chuyến đi đó thật ra có thể là hỏi về tất cả những thứ khác.

Với người không có tiền về, nó nhắc đến một khoảng cách họ không đủ điều kiện để chọn. Với người có cha mẹ già, nó không phải câu hỏi về một kỳ nghỉ mà là câu hỏi về thời gian còn lại. Với người mỗi lần về lại thấy mình xa lạ hơn khi đi, nó nhắc đến một cái gì đó đã thay đổi mà không ai hẳn họ có thể biết chính xác là gì.

Câu hỏi đó cũng giả định nhà là một nơi ai cũng có và ai cũng muốn về. Nhưng không phải ai cũng có nhà theo nghĩa đó. Có người về là về với ký ức. Có người về là về với bổn phận. Có người về là về với nỗi sợ, sợ thấy cha mẹ đau ốm, sợ nhận ra mình đã trở thành người khác, sợ câu hỏi ngược lại: “Bao giờ về ở hẳn?”

Người hỏi thường không biết họ đang chạm vào điều gì. Nhưng người được hỏi thì biết.

Có năm tôi để ý xem mọi người hỏi và trả lời nhau như thế nào. Hóa ra người hỏi câu đó nhiều nhất thường là người chưa bao giờ phải trả lời nó. Đó là những đồng nghiệp sinh ra và lớn lên ở Úc. Họ hỏi rất tự nhiên như hỏi cuối tuần có kế hoạch gì. Với họ đó là câu hỏi thân thiện, không có gánh nặng gì đằng sau.

Nhưng có những đồng nghiệp cũng như tôi - họ đến từ Hàn quốc, từ Trung Quốc, từ Lebanon, từ Việt nam, từ khắp nơi,… - ít khi tôi nghe họ hỏi nhau câu đó. Và khi được hỏi, câu trả lời lại khá giống nhau: ”Đang tính”. Câu hỏi đó không nhẹ như nhiều người tưởng. Và chỉ có họ mới biết phía sau câu trả lời là điều gì. Vì vậy, họ thường chọn không đặt người kia vào chỗ phải quyết định nói thật hay nói cho qua bằng cách không bao giờ hỏi.

Tôi nghĩ sự im lặng đó là một hình thức đồng cảm không cần lời.

—

Tôi đã sống ở Melbourne đủ lâu để gọi nó là nhà, nơi tôi có chìa khóa, có hàng xóm, có quán cà phê quen thuộc, có những con đường nằm lòng. Cuộc sống hàng ngày của tôi ở đây. Những cái cây trong vườn tôi trồng cũng ở đây.

Nhưng mỗi khi ai hỏi “Năm nay có về thăm nhà không?” tôi hiểu ngay họ đang hỏi về nơi khác. Và trong đầu tôi, nó không phải là căn nhà cũ nơi chúng tôi từng sống hơn bảy năm mà là nhà ba má tôi.

Nếu bạn đang sống xa nhà, bạn sẽ nhận ra bạn có rất nhiều thứ được gọi là nhà và chúng không cùng nằm ở một chỗ. Một nhà cho cuộc sống hàng ngày. Một nhà cho những thứ sâu hơn như ký ức, ngôn ngữ, mùi vị hay giọng nói. Và mỗi khi ai hỏi “về thăm nhà không”, đôi khi bạn nhớ về nhiều thứ khác nhau.

Khi tôi cố gắng tìm câu trả lời, thứ xuất hiện trong đầu không phải một địa chỉ. Mà là những mảnh rời rạc.

Nhà là lối đi tràn ngập đồ cũ ba má không nỡ bỏ.

Nhà là chiếc giường má vẫn nằm hàng đêm - chiếc giường mà ngày nhỏ mấy anh em cùng ngủ và chơi trốn tìm giữa đống mền gối.

Nhà là cổng vào ngập nước bì bõm mùa mưa.

Nhà là cái sân ẩm ướt vì những trái khế rụng bầm dập và làm ai trợt té khi lỡ dẫm trúng.

Nhà là những khay rau mầm èo uột má tôi nâng niu như hoa.

Nhà là những món đồ nghề cũ kỹ của ông nội còn sót lại, không ai dùng và cũng không dám ai bỏ.

Nhà là tiếng má thì thầm kể chuyện những ngày đầu làm dâu nhà nội.

Nhà là tiếng bọn trẻ con khúc khích cười.

Nhà là giọng ba nghiêm khắc la đám cháu nội ngoại không chú ý trong lúc học bài.

Nhà là mùi nồi lẩu ổ qua thơm thoang thoảng chiều thứ Bảy.

Nhà là nơi không bao giờ sợ đói, vì má sẽ luôn có gì đó để gói về cho mấy đứa cháu.

Nhà là những cuộc họp gia đình căng thẳng khi có đứa em, đứa cháu gây chuyện cuối năm.

Nhà là nơi bạn không cần diễn tả cảm xúc bằng ngôn ngữ khác.

Nhà là nơi bạn nói tiếng Việt mà không cần nghĩ.

Nhà là nơi mọi người biết bạn trước khi bạn biết mình là ai.

Nhà là nơi bạn muốn quay trở lại.

Nhà là nơi bạn không thể quay trở lại theo cách cũ.

Nhà là những người thân yêu đang già đi từng ngày, ở một nơi cách bạn hàng ngàn cây số.

Nhà là nơi bạn chỉ hiểu đầy đủ khi đã ở quá xa.

Nhà là điều bạn sẽ không bao giờ có đủ từ ngữ để diễn tả thành lời.

—

Nhớ lại thì, tuổi thơ tôi cũng được chia làm mấy giai đoạn rõ rệt trong hiểu biết về nhà.

Giai đoạn đầu là những ngày căn nhà tuổi thơ thường xuyên trống vắng. Tôi tự vo gạo, hì hụi nhóm lửa bằng những khúc gỗ mắm gai góc, ẩm sì để nấu cơm, ngồi học bài giữa tiếng gà vịt, heo đòi ăn ồn ào và thấp thỏm ngóng ra cửa chờ má về. Những chiều mưa, sự vắng vẻ trong căn nhà thiếu ánh sáng ôm lấy một đứa trẻ đang hoang mang đến mức tôi chỉ ước mình có thể lớn thật nhanh.

Đến khi tôi lớn hơn một chút, hình như má ở nhà nhiều hơn, nhưng nhà cũng chưa bao giờ là một nơi chốn để thong thả nghỉ ngơi. Căn nhà lúc nào cũng ngập tràn công việc. Vừa buông cặp sách xuống là lặt rau, rửa chén, phụ má may đồ, làm nút, lên lai quần áo,... Đã có những năm tháng đại học, tôi cố tình ở lì trong thư viện đến tối mịt mới chịu về, chỉ để tìm một khoảng trời riêng không có việc nhà, không có những lo toan bề bộn của người lớn.

Rồi đến khi tôi lập gia đình, có con nhỏ, ngôi nhà của má lại biến thành một bến đậu tự nhiên. Tôi lại đưa các con về, mong má trông cháu giúp để mình có chút khoảng trống thở dốc giữa áp lực công việc.

Đã có những lúc ngồi nhìn lại, tôi tự hỏi tại sao mình cứ hoài niệm về ngôi nhà đó đến thế? Nếu thực tế nhìn lại, nó đâu phải là một thiên đường hoàn hảo. Đó cũng là nơi từng có những nỗi sợ, sự trống trải của đứa trẻ cô đơn, những mệt mỏi vì việc nhà không tên, những chán chường từng làm tôi muốn bỏ ra thư viện ngồi trốn.

Nhưng vào một khoảnh khắc nào đó như khi được hỏi ”Năm nay có về thăm nhà?’’, khi ánh nắng chiều chiếu xiên một góc quen thuộc qua khe cửa, hay khi một làn gió thoảng mùi lá khô luồn vào phòng, tôi không còn nhớ nhiều đến những ngày chỉ muốn lớn thật nhanh hay những buổi tối cố tình ở lì trong thư viện, tôi chỉ muốn được về nhà.

—

Ngày trước, thứ Bảy nào gia đình tôi cũng qua nhà ba má ăn cơm. Tôi từng thuyết phục ba má mua một bộ bàn ăn mới — to hơn, đẹp hơn. Nhưng con cháu đông, nhà nhiều đồ, bộ bàn mới không đủ chỗ. Vậy là ba má tôi vẫn ghép những cái bàn nhỏ xíu lại với nhau, vẫn ngồi trên những chiếc ghế trẻ con bé xíu vì chỉ có như thế mới đủ chỗ cho cả ba, và đôi khi là bốn thế hệ cùng ngồi ăn một lúc...

Nhiều lần tôi cằn nhằn ba má sao không mua bộ bàn ghế cao để ngồi ăn cho thoải mái, sao cứ phải ngồi chật chội như vậy.

Bây giờ tôi cứ thèm cái cảnh đó chứ không còn nhớ cảm giác chật chật chội ngày trước.

Hôm qua tôi chat với má, khoe hình tượng Phật bên bình hoa mới cắt trong vườn. Má trả lời “Hoa đẹp mà Phật nhìn buồn quá.” Tuần trước tôi khoe ảnh vườn nhà đang nở đầy hoa dù đang giữa mùa đông, má cũng nói: “Đẹp mà buồn quá.”

Tôi không chắc má đang nói về tượng Phật hay về vườn hoa. Có lẽ tôi hiểu má đang nói về điều gì.

—

Mỗi năm câu hỏi “Năm nay về thăm nhà không?” lại khó trả lời hơn một chút. Tôi không chắc mình còn biết nhà là đâu nữa.

Hay đúng hơn, tôi biết nhà là đâu.

Nhà là nơi có ba má.

Chỉ vậy thôi.