Đáng lẽ cuộc sống phải khác

Đây không phải là một bài viết về cách kỳ vọng ít đi để bớt thất vọng.

Trước năm 2020, trên bản đồ Tây Úc từng có một cái hồ có tên là Lake Disappointment - Hồ Thất vọng.

Người đặt tên cho nó là Frank Hann, một nhà thám hiểm người Úc.

Cuối thế kỷ 19, Hann đã thực hiện nhiều chuyến thám hiểm vào những vùng đất khô cằn của Tây Úc. Khi đó, việc tìm được nước ngọt có thể quyết định một đoàn thám hiểm có thể tiếp tục đi hay phải quay về.

Trong một chuyến đi, Hann lần theo những dấu hiệu địa hình đầy hứa hẹn và những dòng chảy nhỏ có thể dẫn đến một hồ nước rộng lớn. Lòng ngập tràn hy vọng, ông tin rằng mình sẽ tìm được nguồn nước ngọt mà đoàn của ông đang cần. Nhưng oái ăm thay, đó lại là một hồ muối khổng lồ.

Hann đặt tên cho nó là Lake Disappointment. Cái tên đó tồn tại trên bản đồ Tây Úc suốt hơn một trăm năm như dấu tích của một khoảnh khắc chân thực của con người, khi những gì nhận được khác với mong đợi.

Bản thân cái hồ thực ra chẳng có gì đáng thất vọng. Nếu nhà thám hiểm đi tìm muối thay vì nước ngọt, chắc cái hồ ấy đã mang một cái tên khác.

Nhưng không phải cứ không nhận được thứ mình mong đợi là chúng ta sẽ thất vọng.

Giả sử bạn bước vào cuộc họp cuối năm và được thông báo tăng lương 5%. Nếu trước đó đồng nghiệp đã kháo nhau là năm nay công ty làm ăn khó khăn và có lẽ không được tăng lương, 5% có thể là một tin rất vui. Nhưng nếu bạn đã được báo hiệu suốt nhiều tháng rằng mình sắp được thăng chức và kỳ vọng mức tăng lương 10%, chính mức tăng 5% ấy có thể trở thành một sự thất vọng.

Quay lại với Frank Hann. Nếu ông đi tìm nước ngọt nhưng thay vì muối, ông tìm thấy một mỏ vàng thì sao? Chắc hẳn việc kỳ vọng sai đã không để lại trên bản đồ một nơi mang tên hồ Thất vọng.

Chúng ta thất vọng không chỉ vì không nhận được điều mong đợi. Chúng ta còn thất vọng khi thứ nhận được, theo cách chúng ta đánh giá, kém hơn thứ chúng ta nghĩ mình sẽ nhận được.

Có một nhà thần kinh học tên Wolfram Schultz từng làm thí nghiệm với khỉ - nghe có vẻ không liên quan lắm, nhưng tôi thấy nó giải thích được khá nhiều thứ. Những con khỉ được học rằng sau một tín hiệu nhất định, chúng sẽ nhận được một phần thưởng, chẳng hạn một ít nước trái cây.

Schultz phát hiện phản ứng dopamine thay đổi tùy vào việc phần thưởng có giống với điều con khỉ đã dự đoán hay không. Khi phần thưởng bất ngờ xuất hiện, phản ứng tăng lên, khi mọi thứ diễn ra đúng như dự đoán, gần như không có thêm phản ứng, còn khi phần thưởng được chờ đợi không xuất hiện, hoạt động giảm xuống.

Nói nôm na, não không chỉ hỏi “Mình có nhận được không?” mà nó còn hỏi “Nó khác thế nào so với thứ mình nghĩ mình sẽ nhận được?”

Cơ chế ấy không giải thích toàn bộ sự thất vọng của con người. Nhưng nó cho thấy một điều thú vị: chúng ta không tiếp nhận những gì xảy ra như thể trước đó trong đầu hoàn toàn trống rỗng. Chúng ta mang theo những dự đoán.

Vì thế, một kết quả có thể rất tốt với người này có thể là rất tệ với người khác. Thậm chí cùng một kết quả có thể khiến chính một người vui ở thời điểm này và thất vọng ở một thời điểm khác.

Thí dụ rõ nét nhất cho điều này là khi các nhà tâm lý học quan sát phản ứng của những người giành huy chương tại Olympic 1992. Họ nhận thấy một điều tưởng như ngược đời: những người giành huy chương đồng hạnh phúc hơn những người giành huy chương bạc. Chắc bạn cũng biết là huy chương bạc thành tích cao hơn huy chương đồng.

Nhưng trạng thái cảm xúc của con người không được quyết định bởi thành tích khách quan, mà bởi kết quả khác mà chúng ta so sánh. Người giành huy chương bạc suýt nữa đã giành huy chương vàng và trở thành nhà vô địch, nên việc về nhì làm họ cảm thấy như một thất bại.

Trong khi đó, người về ba lại so sánh kết quả của mình với người đứng thứ tư. May mà mình vẫn có huy chương!

Một người nhìn lên. Một người nhìn xuống. Họ không đánh giá những gì xảy ra một cách độc lập. Họ đặt chúng cạnh những gì họ mong đợi, những gì có thể đã xảy ra và những gì họ nghĩ đáng lẽ phải xảy ra.

—

Ngoài đời thực, những chiếc huy chương đó không ai nhìn thấy ngoài bản thân chúng ta. Chúng ta tự dựng bục trao giải trong đầu, tự chọn người đứng cạnh mà không nhớ mình đã chọn ai từ lúc nào.

Đến tuổi này, đáng lẽ mình phải có một căn nhà.

Sau từng ấy năm làm việc, đáng lẽ mình phải ở một vị trí khác.

Mình đã hy sinh cho con nhiều như vậy, đáng lẽ con phải thương mình.

Chúng ta đã sống với nhau từng ấy năm, đáng lẽ anh phải hiểu.

Mình đã làm tất cả theo kế hoạch, đáng lẽ mọi chuyện phải suôn sẻ hơn thế này.

Không ai sinh ra đã biết đến tuổi nào mình phải có nhà, đi làm bao nhiêu năm thì phải lên đến chức vụ nào, một đứa con phải sống thế nào mới gọi là thành công hay một cuộc hôn nhân hạnh phúc phải trông ra sao.

Những cái “đáng lẽ” ấy được góp nhặt dần từ gia đình, nơi chúng ta lớn lên, những người cùng tuổi, những cuộc đời chúng ta nhìn thấy xung quanh. Và có những cái chẳng phải của ai khác ngoài chính chúng ta của mười hay hai mươi năm trước đã từng tin như vậy.

Theo thời gian, chúng ta có trong đầu một bức tranh tương đối rõ về việc một cuộc đời bình thường hoặc một cuộc đời thành công đáng lẽ phải trông như thế nào.

Rồi cuộc đời thật diễn ra, và nó hiếm khi giống hoàn toàn bức tranh ấy.

Có những người đến tuổi bốn mươi mà chưa có thứ họ từng nghĩ ba mươi tuổi mình sẽ có. Người đã có gần như mọi thứ mình từng mong muốn nhưng phát hiện ra cảm giác khi sở hữu chúng không giống như mình tưởng. Nhiều người đi rất xa để đến một nơi rồi nhiều năm sau lại tự hỏi tại sao mình lại ở đây vậy.

Một công việc từng khiến chúng ta vui mừng khi nhận được trở thành công việc bình thường. Mức thu nhập từng tưởng là rất cao dần trở thành mức chúng ta cảm thấy chưa đủ. Căn nhà từng là một giấc mơ trở thành căn nhà cần sửa chữa, cần trả lãi ngân hàng và có vẻ nhỏ hơn căn nhà của một người khác.

Có những thứ hôm nay chúng ta thất vọng vì chưa có mà vài năm trước thậm chí còn chưa nằm trong danh sách những thứ chúng ta nghĩ mình cần.

—

Tôi không có ý định nói rằng muốn bớt thất vọng thì chúng ta chỉ cần mong đợi ít đi.

Frank Hann thất vọng vì đoàn của ông đang cần nước ngọt mà trước mặt họ chỉ toàn muối khô.

Trong đời sống cũng có những khoảng cách như thế. Có những công việc thực sự không còn phù hợp, những mối quan hệ đã mất đi những điều tối thiểu cần có, những cách sống mà chúng ta biết mình không muốn tiếp tục thêm mười năm nữa.

Vì vậy, không phải cái “đáng lẽ” nào cũng cần được buông bỏ. Đôi khi chúng ta thất vọng chính vì đã đến lúc một điều gì đó cần thay đổi.

Tôi nghĩ rằng mỗi khi thất vọng về một phần nào đó của cuộc sống, có hai thứ cùng đáng được nhìn lại: cuộc sống đang có và cái “đáng lẽ” mà chúng ta đang đặt bên cạnh nó.

Có lúc nhìn vào thực tại, chúng ta sẽ biết mình cần thay đổi. Nhưng cũng có lúc nhìn kỹ vào cái “đáng lẽ”, chúng ta mới nhận ra nó thuộc về một con người khác của mình, nó đến từ cha mẹ, từ những người mình vẫn vô thức so sánh, hay từ một hình dung về thành công mà mình chưa từng thực sự lựa chọn.

—

Năm 2020, chính quyền Tây Úc chính thức khôi phục tên truyền thống của người Martu cho cái hồ mà Hann đã đặt tên thành Kumpupintil Lake.

Sau hơn một trăm năm, nó vẫn là một hồ muối. Những khi hiếm hoi có nước, nước vẫn mặn chát. Cái hồ hầu như không thay đổi gì. Chỉ có cái tên được đặt cho nó trong một khoảnh khắc thất vọng của con người là không còn trên bản đồ.

Cuộc sống dĩ nhiên phức tạp hơn một cái hồ. Có những thứ thực sự cần được thay đổi, có những nơi chúng ta thực sự cần rời đi và có những điều không nên học cách chấp nhận.

Nhưng trước khi quyết định điều gì đó trong cuộc đời mình là một thất vọng, cũng đáng nhìn lại thứ mà chúng ta đã hy vọng tìm thấy ở đó.

Đây là một bài trong series “Những điều đứng sau một lựa chọn” - về những gì khiến chúng ta chọn một con đường này thay vì một con đường khác.

Có thể bạn muốn đọc thêm: