راهکارهای مردمی مقابله با بروز سیلاب در سطح محلی (مطالعه موردی: روستاهای شهرستان های آق قلا و گمیشان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ عضو هیأت علمی، دانشگاه گلستان، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، گروه جامعه شناسی و ارتباطات، گرگان، ایران.

² دکتری علوم اجتماعی-جامعه شناسی اقتصاد و توسعه، گروه توسعه و مردم شناسی، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

10.22048/rdsj.2026.466839.2185

چکیده

سیلاب به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مخاطرات طبیعی، همواره پیامدهای گسترده‌ای برای جوامع محلی به‌ویژه در مناطق آسیب‌پذیر به همراه داشته است. در این میان، مشارکت جامعه محلی نقش کلیدی در ارتقای اثربخشی مدیریت سیلاب و کاهش خسارات ناشی از آن ایفا می‌کند. هدف اصلی پژوهش حاضر، شناسایی عوامل اثرگذار بر شیوه‌های مشارکت جامعه محلی در مقابله با سیلاب در دو شهرستان آق‌قلا و گمیشان است. این پژوهش از نظر روش‌شناسی، کمی و از نوع پیمایشی است. جامعه آماری پژوهش را کلیه ساکنان مناطق شهری و روستایی دو شهرستان آق‌قلا و گمیشان در سال ۱۴۰۱ تشکیل داده‌اند که بر اساس فرمول کوکران، تعداد ۳۸۴ نفر به‌عنوان نمونه و با استفاده از روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چندمرحله‌ای انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها پرسشنامه محقق‌ساخته بود که روایی آن از طریق اعتبار محتوایی (اعتبار صوری) و پایایی آن با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ (0/792) تأیید شد. یافته‌های پژوهش نشان داد از میان متغیرهای مستقل شامل اعتماد اجتماعی، مشارکت اجتماعی، ارتباطات اجتماعی، آگاهی، عوامل اقتصادی، عوامل نهادی و شدت خطر ادراک‌شده، عوامل نهادی با مقدار بتای1/499 بیشترین تأثیر را بر بهبود عملکرد مدیریت مشارکتی سیلاب دارند. پس از آن، متغیر اعتماد و تعامل اجتماعی با مقدار بتای 0/731 بیشترین نقش مثبت را در تبیین تغییرات مدیریت مشارکتی ایفا کرده است. نتایج همچنین بیانگر آن است که چارچوب نظری تلفیقی به‌کاررفته در پژوهش، چارچوبی مناسب برای شناسایی و تبیین عوامل مؤثر بر مدیریت مشارکتی در جوامع محلی بوده و سازه‌های آن توانسته‌اند یک مسئله اجتماعی پیچیده را تا حد قابل قبولی تبیین کنند. بر اساس یافته‌ها، تقویت ظرفیت نهادی شوراهای محلی، دهیاری‌ها و نهادهای مدیریت بحران، افزایش شفافیت و پاسخگویی نهادی، تقویت ارتباط دوسویه با جامعه محلی و ارتقای آگاهی عمومی از طریق آموزش‌های هدفمند و بومی‌سازی‌شده در زمینه مخاطرات سیلاب، می‌تواند زمینه‌ساز افزایش مشارکت آگاهانه و مؤثر ساکنان در مدیریت سیلاب باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

• جامعه شناسی روستایی

عنوان مقاله English

People's solutions to deal with floods at the local level (Case study: Villages of Agh Qola and Gomishan Counties)

نویسندگان English

¹ Academic Member, Golestan University

² Ph.D. of Social Sciences-Sociology of Economics and Development, Department of Development and Anthropology, Faculty of Social Sciences, Mazandaran University, Babolsar, Iran.

چکیده English

Flooding is one of the most significant natural hazards, imposing widespread social, economic, and environmental consequences on local communities, particularly in vulnerable regions. In this context, community participation plays a crucial role in enhancing the effectiveness of flood management and mitigating its adverse impacts. The primary objective of this study is to identify the factors influencing local community participation in flood management in Aq Qala and Gomishan counties. Methodologically, this research adopts a quantitative, survey-based approach. The statistical population comprised all urban and rural residents of Aq Qala and Gomishan counties in 2022. Using Cochran’s formula, a sample of 384 respondents was selected through a multistage cluster sampling method. Data were collected using a researcher-developed questionnaire. The validity of the instrument was confirmed through content validity (face validity), and its reliability was verified using Cronbach’s alpha coefficient (α = 0.792), indicating acceptable internal consistency. Data analysis was conducted to examine the effects of key independent variables, including social trust, social participation, social communication, awareness, economic factors, institutional factors, and perceived risk severity, on participatory flood management. The findings reveal that among the examined variables, institutional factors exert the strongest influence on improving participatory management performance, with a beta coefficient of 1.499. Following institutional factors, social trust and interaction demonstrated a significant positive effect on participatory management, with a beta coefficient of 0.731. These results underscore the critical role of effective institutions and trust-based social relationships in fostering community engagement in flood management initiatives. Moreover, the study confirms that the integrated theoretical framework employed provides a robust and suitable model for identifying and explaining the determinants of participatory management in local communities. The constructs of this framework were able to explain the social phenomenon under investigation to a considerable extent. Based on the findings, strengthening the institutional capacity of local councils, village administrations, and disaster management organizations, enhancing transparency and accountability, promoting two-way communication with local communities, and increasing public awareness through targeted and context-specific flood risk education are recommended to encourage informed and effective community participation in flood management.

کلیدواژه‌ها English