تحلیل گفتمان استنادات قرآنی غزوات در تاریخنامه طبری: کنش‌های گفتاری و بازتولید قدرت

نوع مقاله : ترویجی

نویسندگان

¹ دانشیار گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران.

² پژوهشگر پسا دکتری تاریخ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران.

³ استادیار گروه معارف، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران.

10.22034/jksl.2025.534737.1484

چکیده

تاریخنامه طبری، با تکیه بر آیات قرآن کریم در روایت غزوات پیامبر(ص)، گفتمانی تاریخی-دینی را شکل می‌دهد که بازتاب دهنده تعامل زبان، ایدئولوژی و قدرت است. این پژوهش با هدف تحلیل این تعامل، از ترکیب نظریه کنش گفتاری جان سرل و تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف بهره می‌برد. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی است و داده‌ها شامل تعدادی از آیات قرآنی مرتبط با غزوات در تاریخنامه طبری می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد کنش اظهاری با ۴۷.۳۱٪، به‌عنوان پرکاربردترین کنش گفتاری، سبک توصیف‌محور طبری را تقویت می‌کند، حال آنکه کنش‌های ترغیبی (۲۰.۴۳٪) و اعلامی (۱۵.۰۵٪) با ایجاد گفتمان «واجبِ جهاد» به جهاد در راه اسلام مشروعیت دینی می‌دهد. از منظر تحلیل گفتمان، آیات قرآنی جهاد را «فریضه دینی»، معرفی کرده و اقتدار دین اسلام را در تقابل با دشمنان تثبیت می‌کنند. این فرایند، از طریق سازوکارهایی مانند تأکید بر اطاعت از خدا و رسول، و برجسته‌سازی نقش فرشتگان در نبردها صورت می‌گیرد. نتایج پژوهش بر این امر تأکید دارد که استنادات قرآنی در تاریخنامه طبری، ابزاری گفتمانی برای تحکیم پایه‌های دینی-سیاسی و پاسخ به نیازهای جامعه اسلامی در مواجهه با چالش‌های عصر نگارش است. این مطالعه، الگویی برای تحلیل پیوند ناگسستنی زبان دینی و جهاد در متون تاریخی ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

• تاریخ قرآن