Stop de guillotine!

Rijdend door de met Saharazand bestoven dorpjes van de Franse Gard begreep ik van de oude uithangborden dat lang geleden, in de zomers die ik hier als kind doorbracht, er nog een tevreden leven kon worden geleid. Je kon een café uitbaten met een naam als La bonne soif, of een bromfietsgarage. Jean of Claude of Kamel, die de garage runde, hoefde zich niet te vergelijken met garagehouders aan de andere kant van de wereld, die misschien sneller en mooier brommers in elkaar zetten. Jean of Claude of Kamel hadden het gemaakt in een dorp waar niemand weet had van de andere kant van de wereld. Nu was La Bonne Soif al een tijdje dicht, en ik, de oldtimer achter het stuur van een gehuurde hybride, vervloekte de rampspoed die internet heet en de hel die AI van het leven gaat maken door de brave mens zijn voldoening uit handen te slaan.

Toen ik vijf jaar oud was, kreeg een man in Marseille de guillotine. Voor de goede orde: ik ben van 1972, niet van 1872. In 1977 werd Hamida Djandoubi veroordeeld voor het martelen en vermoorden van een vrouw. Zijn verdediging voerde vergeefs aan dat hij geestelijk instabiel was sinds hij bij een ongeluk zijn been verloor. De ophef in Frankrijk was groot, maar niet over die guillotine. De mensen raakten niet uitgepraat over het sadisme dat Djandoubi op de vrouw had botgevierd. Oh, en voor de goede orde: ik ben niet voor het herinvoeren van de guillotine.

Dit voorbehoud haalt de vaart uit mijn stukje, maar je moet het tegenwoordig snel inlassen. Anders gaat je kop eraf. Niet iedereen leest nog als in 1972. Mensen volgen niet de gedachtegang, maar scannen de tekst op aanwijzingen voor de kwade trouw van de auteur. Je rustig op de waan van de dag beraden is er niet meer bij. Umberto Eco voorspelde al in 1998 dat de redekunst zal sneuvelen onder het moordende tempo van nieuwe media. Het heden passeert te dwingend om bespiegeld te worden: ‘Maar ook wanneer men, al bespiegelend over een oorlog, kiest om van tijd tot tijd een tactisch zwijgen te bewaren, dan dient men dit zwijgen uiteindelijk toch luidkeels te verkondigen.’

Er groeit een kloof tussen haastige adhesiebetuigingen aan de heersende moraal en de steeds bedachtzamer geformuleerde kritiek daarop. Een eenzijdig opinieklimaat heeft geen goede argumenten nodig. Om toch de suggestie van een debat te wekken, worden ze onderbroken, verhaspeld en terug op de persoon gespeeld. Wat rest is de kunst van het weglaten. We horen steeds dat populistisch-rechts zich bedient van fake news, maar als de AIVD in haar jaarrapport bevestigt dat de terreurorganisatie Hamas al jaren actief is in de linkse protestbeweging, laat De Volkskrant dit in de bespreking van dat jaarrapport gewoon achterwege. Terwijl de invloed onmiskenbaar is. Wie al een kwart eeuw Russische laster volgt, herkende allang de antiwesterse, antisemitische agitprop in de door AI gegeneerde Islamistische kitsch op social media.

Bon, terug naar die guillotine. Ik kan niet bevatten dat er in dat chèr pays de mon enfance een ambtenaar rondliep die van overheidswege was belast met het oprapen van een hoofd dat door diezelfde werkgever was afgehakt. Terwijl hier, vorig jaar, een rechter oordeelde dat de man die op de Erasmusbrug op voorbijgangers instak en daarbij een 32-jarige man van het leven beroofde, geen celstraf krijgt. Het argument van geestelijke instabiliteit telde nu wel. Dat hij graag IS-martelvideo’s bekeek, niet. Nee, niet pro-guillotine hiero; dit is slechts een moment dat ik me stokoud voel.

Krap een halve eeuw blijkt genoeg om maatschappelijke ophef te smoren over zowel een onbestrafte, religieus gemotiveerde moord, als over een antieke executie in de tijden van Délon en Bardot. Alsof er geen vijftig jaar, maar vijf eeuwen liggen tussen die twee werelden. Wat is nu de norm voor iemand die zowel toen leefde als nu? Ooit gingen de dingen - spullen, waarheden, mores - langer mee. In de jaren tachtig kreeg ik Franse les uit een boekje van de jaren vijftig. De eerste scholier die voorin zijn naam had geschreven, had het in 1961 geleend. De eerste decennia van mijn leven passeerden als een tijd waarin niks geupdated hoefde te worden. Daarna moest alles op de schop. En weer, en weer, en opnieuw. Ik bemoei me niet met de verandering, ik stoor me slechts aan het feit dat ik er niks van mag vinden.

Ik behoor tot een generatie die al op z’n vijftigste achterhaald is verklaard. Dat is een leeftijd waarop onze ouders nog volop aan een heerlijk leven konden beginnen, ongemoeid gelaten door hun volwassen sleutelkinderen. Veel van die brave binnenvetters zoeken nu vergeefs een hoekje waar nog ruimte is voor hun gewoontes en herinneringen. Verbroederend feitje: de meeste mensen op deze wereld zijn analoog klaargestoomd voor heel andere dingen dan die waar ze zich nu over opwinden. Nog niet zo lang geleden zaten we allemaal in hetzelfde schuitje, onbeholpen dobberend, soms wat water makend, maar nooit zo schuin op de wind zeilend als nu. Had ik al gezegd dat ik niet voor de herinvoering van de guillotine ben?