Het leven: de spoilers

Een tijdje terug las ik iets interessants - oké, ik las het niet, ik hoorde het… op… TikTok…, namelijk dat we zo geneigd zijn om te denken in die dichotomie van goed versus kwaad, goede versus slechte keuzes. Maar is de keuze niet vaker tussen goed, en niets? Tussen goed en gewoon zo doorgaan zoals altijd?

De stelling ‘Je kan goed doen en niets doen’ is nergens zo aanwezig als in een zorginstelling. Er waren twee medewerkers die deze baan hadden voor het geld, en niets meer deden dan het broodnodige. Dat hield in dat ze de bewoners niet aankeken, niet of nauwelijks met ze praatten en kwaad werden als hun geduld opraakte (wat nou eenmaal binnen twee minuten gebeurd, met ernstig dementerenden).
Wat grappig is, eigenlijk, want hoeveel banen hebben mensen niet voor het geld, waarin ze gewoon doen wat broodnodig is, en verder chillen en koffie drinken? In de zorg kan dat gewoon niet. Je baan ís verder gaan dan wat nodig is. Ik ben absoluut geen heilige, want die heb ik daar wel gezien: de medewerkers die na een dienst van zeven tot drie gewoon de dienst van drie tot elf oppakten als een collega uitviel.
Werkelijk zorgen voor, kan tijdrovend, chaotisch, rommelig, vies en pijnlijk zijn. Een intieme relatie aangaan is tekenen voor pijn. Des te meer ik me aan de bewoners ging hechten, des te pijnlijker het was als ze stierven. Maar dat hechten was ook fantastisch. Het brein met dementie is wonderlijk. De meeste mensen wisten de volgende dag al niet meer wie ik was. Sommige herkenden mij niet, maar wisten bijvoorbeeld wel dat iemand de dag ervoor hun nagels had gelakt. Het was een vreemde gewaarwording om iemands hand vast te houden, en te voelen dat diegene érgens we wist dat we zoveel samen hadden beleefd, maar geen idee had wie ik was.
Eén dag stond ik in het keukentje broodjes te smeren. Er was een vrijwilliger, die naast een vrouw zat met zeefgeheugen, die in míjn geheugen tot de speciale parels van mijn bejaarde vriendenclub hoorde. ‘Ja, en zij,’ zei ze achter mijn rug tegen de vrijwilliger, ‘zij is een hele goeie hoor. Zij is een hele goeie.’ Het ene compliment is het andere niet: nu was ik tot in mijn kleinste kern gelukkig.

De titel van deze nieuwsbrief komt van een kort verhaal van Etgar Keret: ‘Life: Spoiler Alert’.
Congratulations!, opent het. Now that you are living, here are a few tips from someone who’s been doing it, with partial success, for more than 55 years.
Keret stelt dat leven zelf niet zo moeilijk is. Je haalt adem, je kijkt om je heen, je bestaat. Makkie. Overléven, dat is al een stuk moeilijker. They attack you with pitchforks, they attack you with batons. They attack you with axes, with diseases, with cars. (…) With a malignent tumor, benign tumor, malignent tumor, benign tumor. Let’s see of you get out of that alive.
Als je zó ver bent, is het tijd voor het volgende level. En nu komt mijn lievelingsdeel: Surviving takes instinct: a bear chases you, you run. But caring? That’s for advanced players.
Je aan iets of iemand hechten maakt je kwetsbaar. Het is onvoorspelbaar. Het is rommelig, tijdrovend, pijnlijk, en mogelijk zo geweldig dat het misschien het enige is wat er toe doet.

Ik zit de afgelopen tijd te dubben over dat zinnetje ‘je kan goed doen of niets doen’, en hoe toepasbaar dat ook is op zorgen voor jezelf. Mijn vorige nieuwsbrieven gingen (natuurlijk) over poep(!!!!) en de mysterieuze ziekte waar ik zo ziek van werd. Wat bleek: ik werd ziek van niets doen, wat in mijn geval betekende: me helemaal de schompes werken in plaats van stil staan bij hoe ik me werkelijk voel. Niets doen betekent in dit geval: gedragspatronen die zo vanzelfsprekend zijn dat je er niet bij stil staat.
Ik lees nu Widen the window van Elizabeth Stanley, over hoe het menselijk lichaam omgaat met stress en trauma. Ze vertelt over haar eigen leven, hoe ze er op het oppervlak zeer succesvol uitzag, als een vrouw die zestien uur per dag werkte aan haar prestigieuze promotietraject - en af en toe over haar toetsenbord heen kotste omdat haar lichaam het niet trok. Het was pas later, toen ze een aandoening kreeg dat ze drie weken blind was, dat ze de signalen van haar lichaam niet meer kon negeren en ze stopte met keihard werken.
In haar carrière zag ze hoe het niet adequaat verwerken van trauma en stress zorgde voor allerhande gedragspatronen. Mensen die verslaafd waren aan adrenaline, amper sliepen en constant affaires begonnen voor de kick; mensen met eetstoornissen, schoonmaakverslavingen, andere manieren van controle houden; mensen die op emotionele momenten juist roekeloos worden en keihard op hun motor rijden om niet te voelen. Veel mensen krijgen bovendien allerlei fysieke klachten en ziektes. Suffering comes in many flavors, zegt ze, but it is still suffering.
Ik wist van mezelf wel dat ik de neiging had om te gaan werken als ik eigenlijk boos of verdrietig was. Érgens is dat productief geweest; het boek (of nou ja, 1,7 boek nu), de 1,000,000 mails die ik heb gestuurd en stukken die ik heb geschreven hebben ertoe geleid dat ik nu een goed begrip heb van wat ik heb meegemaakt, dat de mensen om me heen dat ook hebben, en ik een goed en fijn netwerk heb gekregen. Daar had ik een enorme behoefte aan, want toen ik nog niet zo keihard had gewerkt, had niemand inclusief ikzelf een idee van wat ik had doorgemaakt, en dat was extreem eenzaam en niet leefbaar, eigenlijk.
Maar goed. Ik heb veel therapie gehad en dacht goed om te gaan met mijn emoties. Toen de huisarts een keer of 30 voorstelde dat mijn klachten met onderdrukte emoties te maken konden hebben, kon ik me dat niet voorstellen. Maar niet meer kunnen werken, kotsend in bed liggen en maanden niks kunnen doen, vond ik doodeng. Waarom vond ik dat zo eng? Omdat werken ook een goede afleiding was van wat er blijkbaar nog in me zat.
PTSS heeft een slechte reputatie: eerst ga je door iets kuts, en als kers op de taart voel je je daarna nóg eens jaren kut. Maar eigenlijk is het ook een wonderlijk ingenieus overlevingsmechanisme. De eerste maanden voelde ik niks bij de meest traumatische dingen die ik had meegemaakt. Als ik het aan andere mensen vertelde, zag ik ze schrikken en soms zelfs huilen, en ik voelde niks. Het menselijk lichaam is zo gefocust op overleven, dat de pijn pas vrijkomt wanneer daar de mogelijkheid toe is. Ik had een hele hoop al verwerkt, weggepraat, geschreven en ge-EMDRt, maar de meest pijnlijke ervaringen zaten nog ergens verstopt.

Niets doen of goed doen kan erg lastig zijn. Ik vind het compleet begrijpelijk dat het risico op verslaving zo groot is bij PTSS. Het voelen is met vlagen gewoon niet te doen. Het staat volledig los van wie je bent. Ik moet vaak denken aan Michaela dePrince, de prachtige en succesvolle ballerina die vorig jaar is overleden. Zij vertelde in een interview dat ze suïcidaal werd van haar herbelevingen. Ergens kan mijn brein daar nog steeds niet bij: zo’n geliefde, succesvolle vrouw - en tegelijkertijd, duh! Dat is hoe trauma werkt. Het heeft niets te maken met wie of wat je bent. Net zoals de traumatische ervaring zelf, van geweld, mishandeling en misbruik, volledig lostaan van wie of wat je bent.
Herstel van PTSS is een privilege. Het kost tijd en geld, en je hebt mensen nodig die je eruit kunnen trekken als je het zelf niet red. Ik zie het (probeer het te zien, dan) als een privilege dat ik nu deze ruimte te hebben om me af en toe hels te voelen, en om familie te hebben die dan mijn voeten aanraken of me rechtop helpen zodat ik weer een beetje in het hier en nu kan komen.
Caring, dat is écht voor advanced players. Gewoon negeren en wegstoppen is een stuk makkelijker.

Er is een prachtige brief uit Cheryl Strayed’s Tiny Beautiful Things waarin een man haar om advies vraagt. Hij is lelijk, zegt hij. Niet een beetje, niet ‘normaal’ lelijk maar misvormd door een ziekte. Hij kan zich niet voorstellen dat hij ooit een romantische relatie krijgt. Op datingapps heeft hij geen kans. Hij vraagt aan Strayed of hij het beter gewoon kan opgeven.
Strayed vertelt over haar vriend die op zijn vierentwintigste een lucifer in zijn huis opstak, niet wist dat er een gaslek was, en het ternauwernood overleefde. Zijn huid was zo verbrand dat hij de rest van zijn leven eruit zag als een soort hagedis. Wel kreeg hij zo veel geld van de verzekering dat hij in één klap rijk was. Hij vond het fantastisch. Het ongeluk was het beste wat hem ooit was overkomen, zei hij, en die lucifer zou hij zo weer afsteken. Alleen romantische liefde zat er niet meer in. Af en toe huurde hij een sekswerker in, en dat was het. Zijn rijke vriendenkring zei dat dat onzin was. Dat hij geweldig was en een relatie kon krijgen. Maar ook Strayed wist dat ze eerst met moeite naar hem kon kijken. Op zijn 47e pleegde de man zelfmoord zonder een briefje achter te laten.
De allermooiste brief van Strayed gaat over haar tijd als begeleider van jonge, kansarme meisjes. Het was haar taak om een groep tienermeisjes te begeleiden naar een wat beter leven. Ze schrijft over een prachtig meisje van 13, die ‘al 5 jongens geneukt heeft en 10 gepijpt’, en die dagelijks op het schoolplein wordt opgewacht door een man van 32. Strayed haalt haar over om naar Planned Parenthood te gaan voor anticonceptie. Daar wilt een vrouwelijke dokter haar eerst onderzoeken. Het meisje huilt zo hard dat het lijkt alsof iemand een heet strijkijzer tegen haar aandrukt. …. that girl who had fucked five guys and blown ten by the time she turned thirteen would not get reclined for ten minutes on an examining table in a well-lit room with good intentions.
Strayed’s werk houdt eigenlijk in dat de meisjes stuk voor stuk haar kantoor in komen, op een stoel gaan zitten en de meest afschuwelijke verhalen over geweld en misbruik vertellen. En elke keer denkt Strayed: dit kan niet. Ze belooft de meisjes dat ze direct iemand gaat bellen om dit te regelen. Ze neemt contact op met instanties, en elke keer gebeurt er niets. Ze wordt zo kwaad dat ze één keer een maatschappelijk werker vraagt om haar eens precies te vertellen waarom er niets gebeurt. Die legt uit dat de namen van de meisjes op een wachtlijst komen voor als er ooit geld komt. Het voordeel van tieners, zegt de vrouw, is dat ze soms weglopen als het echt ondraaglijk wordt, ‘en daar is wél een potje voor.’
Elke keer als ik dat lees raakt het me in precies die kern die de demente vrouw zo liet gloeien. Want dit is de keiharde kant van ‘zorgen voor’. De wreedheid en de absurditeit van de wereld die je niet kunt veranderen. De oppervlakkigheid van vreemden die er voor kan zorgen dat verbrande of ‘lelijke’ mensen moeilijk een partner kunnen vinden. De prachtige ballerina die gek wordt van haar nachtmerries omdat ze geboren is in een burgeroorlog.
In 2023 schreef ik een opiniestukje voor de NRC over de vermoorde Sanne Hertgers. De berichtgeving was zo dom dat ik er gek van werd, dus zat ik alweer achter mijn toetsenbord (ipv mijn emoties te verwerken). Later namen Sanne’s ouders contact met me op, en vertelden meer over haar verhaal en de moord. Het maakte me zo, zo kwaad dat dit had kunnen gebeuren, dat haar ex-partner notabene een politieman was die maanden vrij had genomen omdat hij ‘liefdesverdriet’ had en zo de moord kon voorbereiden. Ik schreef brandbrieven vol uitroeptekens en capslock naar elke organisatie die ik kon bedenken.
In die maanden en jaren kreeg ik vaak mails van mensen in de meest pijnlijke situaties. Dat eerste jaar sloot ik regelmatig af met: maar ik ga dit en dit doen! Ik ga een boek schrijven en dan gaat er wat veranderen. Ik ga samenwerken met deze stichting en dan komt het goed. Ik heb deze en deze hotemetoot gesproken en die gaat het regelen.
En langzaam had ik niks meer om te zeggen. De dingen die ik had beloofd hielpen niet, of tenminste: absoluut niet genoeg. Er was geen hoop of troost of silver lining meer. Wat dan?

Ik geef even het stokje door aan Cheryl Strayed, die net aan de telefoon hoort dat er alleen een potje is voor weglopers:

I hung up the phone feeling like my sternum had cracked open. Before I could even take a breath, in walked the girl whose mother’s boyfriend repeatedly almost drowned her with the garden hose in the back yard. She sat down in the chair near my desk where all the girls sat narrating their horrible stories and she told me another horrible story and I told her something different this time.

I told her it was not okay, that it was unacceptable, that it was illegal and that I would call and report this latest, horrible thing. But I did not tell her it would stop. I did not promise that anyone would intervene. I told her it would likely go on and she’d have to survive it. That she’d have to find a way within herself to not only escape the shit, but to transcend it, and if she wasn’t able to do that, then her whole life would be shit, forever and ever and ever. I told her that escaping the shit would be hard, but that if she wanted to not make her mother’s life her destiny, she had to be the one to make it happen. She had to do more than hold on. She had to reach. She had to want it more than she’d ever wanted anything. She had to grab like a drowning girl for every good thing that came her way and she had to swim like fuck away from every bad thing. She had to count the years and let them roll by, to grow up and then run as far as she could in the direction of her best and happiest dreams across the bridge that was built by her own desire to heal.

Hoe meer ik leerde over huiselijk geweld, moord, misbruik, verkrachting, de hele rataplan, en hoe het verankert zit in de wet en maatschappelijk werk en dat godvergeten verouderde familierecht, hoe groter de kluwen van problemen werd. Ik zat tegenover vrouwen die op vernederende wijze verkracht waren door hun man en daar nooit aangifte van zouden kunnen doen. Van mensen die niet wisten of ze hun kind ooit nog zouden zien of wiens kind is vermoord. Van geweldige, dappere mensen die zich hier al jaren over uitspreken maar hun carrière er aan verliezen omdat collega’s in het werkveld liever geen ongemakkelijke waarheid horen.
Er zijn daar helemaal geen verzachtende woorden voor. Er is geen troost voor partners die zestig jaar getrouwd zijn met hun echtgenoot die nu een ziekte heeft waardoor ze niet meer kan bewegen en in een grote stoel in haar broek poept en amper eet.

En dat is (haalt adem) waarom ik zo boos wordt op CYNICI!!!

Er is een tijd geweest dat ik een nogal ongezonde relatie had met één of andere vervelende opiniemaker. Hij zette één of andere cynische opinie online, ik probeerde er niet naar te kijken maar deed het toch, en dan was ik weer woedend en zat ik weer een woedende mail te tikken. (Memo: verwerk je gevoelens in je buik, niet op je toetsenbord.) Het woedendst werd ik als hij zich bemoeide met verkrachting- en misbruikzaken, zoals de rechtszaak rond Ali B. Kern van zijn argumentatie was: ja, iedereen kan wel eens slechte seks hebben, maar dat kan je gewoon uitpraten ipv iemands carrière kapot maken. (Ooo, ik voel mezelf alweer boos worden.)
Ten eerste klopten zijn argumenten feitelijk niet met hoe het rechtssysteem werkt. En ten tweede, en stel je even voor dat ik boven een diepe put hang met een megafoon om dit te schreeuwen, om eindelijk eens op een gezonde manier mijn gevoelens te verwerken:

PROBEER HET EENS, VOOR EEN DAG.

Probeer is één dag, wat zeg ik, één uur in de schoenen te staan van iemand die verkracht is. Ik ben nooit verkracht, dus ik dacht, daar ga ik maar eens over lezen. Nou, ik las Chanel Miller’s Know my name en ik heb lopen janken en zal nooit meer hetzelfde kijken naar nieuwsberichten over verkrachting en ons rechtssysteem.
Voor iedereen die aan de kant staat en cynische opmerkingen maakt over wat dan ook. Of het geweld is, misbruik, vluchtelingen, transseksuelen, Gaza,

probeer het eens!

Probeer eens hoe het is om naast die persoon te staan! Hoe heftig en hard andere levens kunnen zijn dan de jouwe. En probéér daar eens om te geven. Probéér Renee Nichole Wood te zijn die in Minnaepolis haar buurt steunde tegen ICE en door haar hoofd werd geschoten met haar hond op de achterbank. Probéér haar vrouw te zijn die dat zag gebeuren. Probéér te geven om je buur, een naaste, een vreemde, deze kapotte, lelijke, enge, geweldige wereld waar we het mee moeten doen. En ja, dat zal waarschijnlijk tijdrovend en pijnlijk zijn. Het zal vreselijk zijn als een vrouw even van de tafel moet lopen omdat ze zoveel verdriet heeft om die verkrachtingen. Maar het zal geweldig zijn om haar daarna bij het afscheid te omhelzen.

Ik hoorde iets anders, jawel, op TikTok, dat je weet dat je op het goede pad bent als je niet weet waar je naartoe gaat. Het bekende pad weet je, immers. Die doe je al de hele tijd. Dat is equivalent aan het ‘niets doen’. Niet om iets geven, oude patronen, iets herhalen waar je de uitkomst al van kent. Je herkent het goede pad, zei die vrouw op Tiktok, als je niet weet waar je bent, waar je precies heen gaat, alsof je in het bos verdwaald bent.
Het is moeilijk om dat goede te doen als je niet weet hoe en wanneer het goedkomt. Om, zoals die man die niet gelooft dat hij ooit een partner zal vinden, het tóch te proberen. Je weet dat het rommelig en pijnlijk wordt en niemand weet wanneer het goedkomt, en óf het goedkomt. Maar het is de enige optie met de kans op iets geweldigs.
Caring, voor deze gebroken wereld. That’s for advanced players.