America's Next Top Model Post Traumatische Stress Stoornis

Op de middelbare school gaf ik goede verjaardagsfeestjes - zoals, op mijn vijftiende, het America’s Next Top Model-feestje. Ik was Tyra, twee vrienden Ms Jay en Janice Dickinson, en de rest van mijn vriendinnen waren de modellen. Er was catwalktraining, een fotoshoot, het bespreken van de foto’s en de eliminatie, en natuurlijk: drama (vooraf geregeld dat één van de modellen ruzie zou maken met de jury en dramatisch weg zou stormen - WE WERE ALL ROOTING FOR YOU!!!!!).

Toen ik gister achteloos op de bank lag en zag dat er op Netflix een documentaireserie staat over America’s Next Top Model (of, zoals de kenners weten: ANTM), had ik binnen 0,1 nanoseconde op play geklikt. Ik verwachtte even lekker te kunnen genieten van de fotoshoots, de drama, Ms Jay (die, achteraf, nog iconischer was dan ik als tiener doorhad). Het bleek een stuk grimmiger. Ik heb het nog niet afgekeken, maar er is nu al een hoop om over na te denken, al helemaal in deze tijd van de Epstein Files-publicaties. Wat is de waarde van een meisjes-/vrouwenleven, in een economie waar een hoop geld wordt rondgepompt? Waar ligt de grens, als er aan een 19-jarig knap meisje flink verdiend kan worden?

Aflevering twee vond ik schokkend. Ik zou het kijken ook echt afraden voor mensen met trauma rond seksueel geweld en omstanderschap. De manier waarop er met de 21-jarige Shandi Sullivan werd omgegaan, is ontzettend verdrietig. Sullivan, nu 43, pakt het narratief mooi terug in deze serie. Het zette me aan het denken hoe relevant het verhaal van Sullivan is om te illustreren hoe trauma werkt.

Ik heb het al vaker gezegd (= ik heb er nog bijna geen tattoo van gezet), maar ik ben een ontzettende fan van de Amerikaanse wetenschapper Judith Herman, die haar carrière heeft geweid aan het onderzoeken van trauma - voornamelijk seksueel trauma van vrouwen. Vanaf het begin van haar carrière is ze al baanbrekend geweest. Ze startte met de ontdekking dat incest niet “1 op de miljoen”-keer voorkomt, zoals in de jaren ‘70 en ‘80 nog werd gedacht (pijnlijk recent, eigenlijk), maar in Amerika bij 1 op de 7 vrouwen. In 1991 publiceerde ze het boek Trauma and Recovery, die ik inmiddels ongeveer achterstevoren voor je kan spellen, zo goed vind ik het. Hier deed ze de ontdekking dat PTSS-klachten na huiselijk en/of seksueel geweld vergelijkbaar is met PTSS-klachten van oorlogsveteranen.

Het frappante is dat Herman zoveel baanbrekend werk heeft gedaan, maar Bessel van der Kolk trauma’s household name en beroemdheid is geworden. Zijn werk is óók baanbrekend. Waar Herman focust op het sociale aspect van trauma, heeft van der Kolk gefocust op het lichamelijke aspect van trauma, en beide zijn belangrijk en fundamenteel. Herman heeft er, helaas, twintig jaar uit gelegen door ziekte. In die tijd was de weg vrij voor van der Kolk. Er is op internet een beetje een hetze op van der Kolk, om zijn werk te zien als ‘mannelijk’ of in diskrediet te brengen omdat hij veel vertelt over veteranen, maar dat vind ik een beetje flauw. Als ik denk aan van der Kolk, denk ik aan wat hij heeft ontdekt over de grenzeloze angst en terreur die in een lichaam blijft spoken, en wat je daarmee kan doen. Zoals de tip: laat kinderen op een trampoline springen, zodat ze bij elke sprong weer de grenzen van hun lichaam voelen. Dat vind ik zo ontroerend!

Maar goed - Shandi Sullivan dus. Een jonge vrouw uit Kansas met een saaie supermarktbaan. Ze heeft een vriendje en totaal geen besef van haar eigen schoonheid. Ze wordt geselecteerd voor seizoen 2. Het gaat haar voor de wind. Eén van haar foto’s wordt door de jury gezien als nagenoeg perfect. (Tiener-Lotte had dit gelijk opgezocht op de computer om nog eens goed naar te kijken:)

America’s Next Top Model was gigantisch. Voor de kijkers - het was een internationale hit met een miljoen spin offs - en voor de meisjes, natuurlijk. Moet je je voorstellen: je bent 17, 18, 19, 20, komt uit Lutjebroek, Kansas en wordt naar New York gevlogen, waar je opeens tussen de volwassenen en celebrities zit met continu camera’s op je neus, waar je ook nog eens de kans krijgt om voor goed je leven te veranderen met een gigantisch modellencontract. Het is haast niet voor te stellen hoe groots dat gevoeld moet hebben, op een leeftijd waarop álles groots en nieuw is.
De volwassen Sullivan vertelt over hoe ongelooflijk het spannend was. En dan zegt ze: ‘En toen kwam Milaan.’ (Elk seizoen is er een reis naar het buitenland.) ‘And then I just didn’t care anymore.’

Dat kleine zinnetje voelde voor mij zo omineus. Ik ken dat gevoel, dat zelfs de allergrootste dingen je gestolen kunnen worden. Dat voel je in overlevingsstand, als je flink getraumatiseerd bent.
Wat er gebeurt, is dat de meisjes in Milaan allemaal een Italiaanse jongen toegewezen krijgen die ze op een scooter van de ene naar de andere afspraak brengen. Het is een lange dag waarbij de meisjes weinig rust en eten krijgen. Op het einde van de dag stelt de productie voor om de jongens uit te nodigen naar hun appartement, en samen pizza te eten. (Triggerwarning vanaf hier! Bij twijfel zou ik voor je eigen gemoedsrust even overslaan.) De camera’s volgen hoe er flink wordt gedronken. Sullivan herinnert zich hoe ze dronken in een jacuzzi belandde. Vanaf dan herinnert ze zich niks meer, behalve een vage herinnering dat er iemand op haar ligt.
Het afschuwelijke is dat de crew alles nuchter volgt en in beeld brengt. Ze filmen Sullivan in de hottub, starnakel dronken tussen de Italiaanse jongens. (Echt, ik walg van het ongelooflijk victim blaimende discours rond seksueel geweld: “Owww jaaa moet ze maar niet zo dronken worden!!”. Tieners en jong volwassenen worden soms erg dronken. Of je nou wilt of niet. Soms heb je een lange dag gehad met weinig slaap en eten en wordt je erg dronken. Waarom ik bewust zeg: “starnakel dronken”, is omdat dat een CUE is voor mensen om een beetje voor haar te zorgen. Al helemaal als dit meisje in een jacuzzi vol met mannen zit. Het is een cue dat dit meisje niet meer voor zichzelf kan instaan en naar bed of de bank begeleid moet worden.)
Wat er gebeurt, is dat één van de jongens Sullivan meeneemt naar de badkamer. De badkamer is de plek waar de meisjes alleen zijn en niet gefilmd mogen worden. Maar omdat Sullivan nu niet alleen is, wordt ze wel gefilmd - heel chique van de productie. (Wat er precies in de badkamer gebeurd wordt niet benoemd, maar ik vermoed dat het niet fraai is.) Daarna brengt de man Sullivan naar een bed en verkracht haar.
En alles wordt gefilmd, en later uitgezonden.
In de ochtend wordt Sullivan wakker en voelt zich gebroken. Ze kan alleen maar huilen. De andere meisjes troosten haar. Ook Tyra komt haar troosten, door te zeggen dat VREEMDGAAN NIET GOED IS, MAAR DAT FOUTEN KUNNEN GEBEUREN.
Het ding is: traumatische momenten zijn ontzettend verwarrend. De normale regels van het leven tellen niet meer. Het brein kan er een tijd lang geen chocola van maken. In het normale leven heeft Sullivan eigenaarschap over haar eigen lichaam. Zij bepaalt wat er met dat lichaam gebeurd. En nu is die integriteit geschonden. Ze voelt hoogstwaarschijnlijk allerlei dingen door elkaar heen. Dat is HOOGSTnormaal. De ‘normale’ ervaring na trauma is om een grote bouwhamer op te pakken en jezelf te gaan slaan: ik had beter moeten weten, dit is mijn schuld, dit is mijn eigen domme schuld. Waarom de menselijke psyche dat doet, is omdat het ons een gevoel van eigenaarschap en controle terúg geeft. Het is zo groot en heftig om te beseffen dat je machteloos bent geweest, dat alles met je kon gebeuren, dat je net zo goed dood had kunnen zijn, dat we daarom automatisch die hamer pakken. Als het onze eigen schuld is, hadden we het kunnen voorkomen, en hebben we zélf die controle laten gaan. Het maakt het behapbaar. We hoeven onze eigen kwetsbaarheid niet onder ogen te komen, en de pijn die dat doet, door onszelf met die hamer te gaan slaan.
De productie van ANTM pakt hun eigen hamer en begint ook op Sullivan te slaan: je bent vreemdgegaan en je bent fout.
Sullivan is kapot. Ze wil stoppen. De productie overtuigt haar om te blijven. Sullivan wilt haar vriend bellen. (Mijn hart breekt voor dit arme meisje, zo ver van huis.) De productie zegt dat dat niet kan. Sullivan wilt echt stoppen, niet meer mee doen aan dit programma. De productie zegt: als je kan bellen, blijf je dan wel? Sullivan hapt toe, want ze wilt heel graag haar vriend spreken (want ze is getraumatiseerd en wilt niets liever dan troost). De productie zegt: oké, maar we gaan wel alles filmen.
Wat volgt is een diep pijnlijke scène waarin Sullivan haar vriendje belt, en hem vertelt zoals ze het nu begrijpt: dat ze is vreemdgegaan. Het is hartverscheurend om te zien. Deze jonge, getraumatiseerde vrouw, die niets liever wilt dan troost van iemand die ze zo goed kent, die haar dan aan de telefoon ‘stupid bitch’ noemt. Sullivan blijft huilend op de grond liggen. De crew blijft het van een afstand filmen. Na afloop bieden ze haar hun excuses aan dat ze het hebben gefilmd.
Alles wordt uitgezonden met het verhaal: Shandi is vreemdgegaan op vakantie, oeioei, drama! Alles wordt uitgezonden. Sullivan’s dronkenschap, de verkrachting, het gesprek met haar vriend, tot in pijnlijk detail.

Mensen zijn groepsdieren. Dat is niet verandert sinds de holbewonerstijd. We zijn nog steeds net zo afhankelijk van elkaar. Dat zou je haast vergeten, in zo’n extreem geindividualiseerd land als Nederland, maar ook nu zijn we diep afhankelijk van elkaar. Ons water komt door andere mensen uit de kraan; ons eten komt van andere mensen; andere mensen halen je met een ambulance op als je ziek bent, en andere mensen maken je weer beter. Je hele menselijke lot ligt in de handen van andere mensen.
Dat is één ding - maar ook de betekenis die het leven heeft, ontstaat door andere mensen. Zodra je geboren bent ligt je lot in de handen van de mensen om je heen. Voor je overleving (eten, warmte, schone luier), maar ook voor je ontwikkeling. Je familie móet je spiegelen: lachen als jij lacht, je troosten als je huilt. Een baby kan je nog niet verstaan, en heeft die gezichten nodig om mens te worden. Als een baby niet wordt gespiegeld, is dat zó verontrustend, dat de psyche van de baby een zeer ingrijpende persoonlijkheidsstoornis kan ontwikkelen, zoals narcisme en/of psychopathie. (Op Youtube kan je beelden zien van ‘the still face experiment’, waar te zien is hoe heftig baby’s het vinden om niet meer gespiegeld te worden.)
We maken betekenis met elkaar, tot het moment dat je sterft. Een verjaardag vier je met elkaar. Kanker is erg omdat we elkaar troosten en bijstaan en het gewicht toekennen. Een sterfgeval geven we betekenis door een uitvaart. Een huwelijk vieren we met elkaar. Het kan diep verontrustend zijn als die betekenis níet wordt gegeven. Ik denk dat dat het gemakkelijkst voor te stellen is bij bijvoorbeeld een auto-ongeluk. Stel dat je op een dag wordt aangereden en je rug is gebroken. De auto rijdt gewoon door en niemand op straat kijkt naar je om. Je wéét wat er is gebeurt, je hebt vreselijke pijn, maar je gaat ook aan jezelf twijfelen, want niemand om je heen lijkt het erg te vinden. Stel dat je daarna een jaar, of jaren nodig hebt om te revalideren, maar iedereen zegt dat je je nogal aanstelt, want er is toch niks aan de hand, en je kan gewoon werken. Stel dat de automobilist zegt dat je alles verzonnen hebt omdat je hem/haar in een slecht daglicht wilt zetten. En ondertussen lig jij elke dag met intense pijn op de bank en gaat je normale leven aan je voorbij.
Dat is afschuwelijk! Je pijn bestaat wel, en het bestaat niet. Je wordt volledig teruggeworpen op je eigen waarneming. En als je gaat twijfelen aan je eigen waarneming, omdat andere mensen die twijfel voeden, wordt je helemaal gek.

Trauma ontstaat op momenten dat we als mens geconfronteerd worden met krachten die ons kunnen vermorzelen, waar we ons niet tegen kunnen verdedigen. Een verkrachting als je stomdronken bent, bijvoorbeeld. Je bent niks meer van een lijf, je bent van de aarde - je kan jezelf niet verdedigen en iemand maakt gebruik van je alsof je een pop bent.
Trauma confronteert je met het feit dat jij op dat moment geen waarde hebt gehad. Die waarde maken wij als mens ook met elkaar. Het feit dat je met enig respect met elkaar omgaat, duidt die waarde. Je gaat voorzichtig en zorgzaam om met iets met veel waarde; met iets zonder waarde kan je doen wat je wilt.
Op het moment dat Sullivan wakker wordt, wordt ze liefdevol getroost door de andere meisjes. Dat bevestigt haar waarde: de andere meisjes vinden het erg, willen dat zij zich beter voelt. Maar op het moment dat er niet erkend wordt dat zij is verkracht, wordt er aan haar waarde getornd. Er wordt niet of te weinig stilgestaan bij wat er werkelijk is gebeurd: Sullivan’s waarde doet onder aan de waarde van een smeuïg verhaal. Op het moment dat Sullivan wilt stoppen met het programma, blijkt dat de waarde van haar gezondheid en autonomie ondergeschikt is aan de serie. En als dat meisje eindeloos op de vloer ligt te huilen, en volwassenen van een afstand toekijken met camera’s en microfoons, wordt dat minutenlang bevestigt: hoe jij je voelt boeit niet. Jouw verdriet boeit niet. Jouw gezondheid heeft geen waarde.
En dan het feit dat die aflevering letterlijk de wereld over gaat - ik kan er niet bij hoe diep, diep vernederend dat moet voelen. Sullivan’s relatie overleeft het. Maar als zij later hand in hand met haar vriend over straat loopt, blijven mensen naar haar roepen dat ze een overspelige hoer is. En daar is haar relatie niet sterk genoeg voor.
(Einde triggerwarning!)

Dit is, natuurlijk, ontzettend verdrietig. De verkrachting is de eerste klap, maar het niet ingrijpen van omstanders is de tweede klap, die de waardeloosheid van het slachtoffer bestendigd. Dit wordt ook wel ‘the second rape’ genoemd. Slachtoffers vinden deze tweede klap vaak pijnlijker dan de eerste. Ik heb zelf veel geworsteld met dit feit. Ook ik vond die tweede klap zwaarder, maar snapte dat niet helemaal. Wat mijzelf was aangedaan, zou immers erger moeten zijn dan wat kut-appjes van een omstander, maar die kut-appjes sneden me het diepst. Door het denken over een groep, snap ik dat wel wat beter. Een traumatisch moment gooit je uit een veilige groep: je bent even op een doodenge plek waar alles kan gebeuren. Dan kom je, als slachtoffer, weer terug bij die veilige groep, en wil je aan die groep vertellen wat je hebt meegemaakt, zodat je het een plek kan geven en weer verder kan, in die groep. Maar als je eindelijk terugkomt bij die groep, maar die groep duwt je eruit, geeft je géén plek maar besténdigt enkel je waardeloosheid, is het alsof je wereldbeeld verandert. De dader had gelijk. Je bent inderdáád waardeloos.
Vorige week was ik bij het Holocaustmuseum in Amsterdam. Het is amper voor te stellen dat zelfs zoiets gigantisch en afschuwelijks als de Holocaust hetzelfde principe heeft meegemaakt. Ook slachtoffers van concentratiekampen, letterlijk het érgste wat een mens zo’n beetje kan meemaken, ondergingen hetzelfde lot. Ze kwamen terug in Nederland en geen haan die naar ze kraaide. Sterker nog, het waren aanstellers die hun belasting afgelopen jaren niet hadden betaald.
Het erkennen van het leed van de Holocaust staat en valt met omstanders. Zo (ik vind dit echt shockerend) werden Holocaust-overlevers pas erkend in de Dodenherdenking vanaf de jaren 60 - daarvoor werden enkel Nederlandse soldaten herdacht! (Ik wil echt iets in de fik steken van woede als ik hierbij stil sta.) In feite is de Holocaust niets meer dan een verhaal, wat kan verdwijnen als er niet genoeg bij stilgestaan wordt. In de eerste jaren na de Holocaust was dat verhaal er niet. Er werd níet bij stilgestaan. (Wel door Joden zelf, trouwens, die dan samen maar herdenkingen organiseerden.) Pas toen er meer verhalen, meer boeken, meer wetenschap, meer rituelen, meer films, et cetera over kwamen, kwam er meer erkenning. Ik ben opgegroeid in de wetenschap dat de Holocaust zo ongeveer het ergste is wat er ooit is gebeurd. Maar die status is het achteraf toegedicht, door omstanders, door continu met elkaar te bevestigen: dit is afschuwelijk. Alles staat of valt in onze eigen betekenisgeving.

En dat vind ik dus hoopvol. Er zit iets praktisch in het besef dat “de groep” zo belangrijk is in het ontstaan van trauma. Dat elk lid van de groep, elk mens onderdeel van een samenleving, daarin een rol heeft. Als ik, Nederlandse vrouw achter een laptopje, tik: ‘Mijn hart breekt voor de 21e jarige Shandi Sullivan uit Kansas’, ben ik een groepslid wat erkent wat haar is aangedaan. Ik kan iets teruggeven wat zij zo heeft gemist. De pijn ís er, maar kan zo een beetje minder worden. Daarom is herstelwerk zo belangrijk. Het wél vertellen van verhalen, het luisteren naar slachtoffers, het bouwen van monumenten, bedenken van rituelen.

Van nature zijn we als mensen niet zulke goede omstanders. We willen graag bij de grote groep horen. Dat is het meest veilig. De Holocaust kan nu herdacht worden in een zeer grote groep, daar is niks onveiligs aan. Maar op het moment dat je als cameraman de huilende Sullivan staat te filmen, staat alles op het spel. Stel dat je je camera neerlegt en Sullivan gaat troosten. Stel dat je tegen de productie zegt dat dit niet kan. Dan ga je náást Sullivan, maar buiten de veilige groep staan. Je verliest hoogstwaarschijnlijk je baan. Misschien, hoogstwaarschijnlijk, verandert het niks, wordt je gewoon weggebonjourd en wordt het alsnog uitgezonden. Het lijkt alsof je alleen maar verlies lijdt. Maar voor dat meisje betekent het alles. Je bent iemand die haar zijn erkend. Het is waarschijnlijk dat dat haar trauma flink kan verminderen, en dat je een haast magische rol in haar herinneringen zal spelen.

Ach, nou ben ik helemaal vergeten te zeggen: dit heb ik dus geleerd van Judith Herman. Zij heeft uitvoerig geschreven over het belang van de groep. Dat soldaten bijvoorbeeld een hele hoop aankunnen, zo lang ze een goede groep hebben. Maar dat de groep verliezen zo ongeveer gelijk stond aan de dood. En dat er in de Tweede Wereldoorlog door een psychiater werd ontdekt dat als een soldaat wel getraumatiseerd was, het van fundamenteel belang was dat hij niet alleen zou zijn. Zo’n soldaat werd ‘s nachts op een stretcher bij de kok gelegd, zodat er altijd iemand in zijn nabije omgeving rustig groente aan het snijden was.
Ik vind dat, net zoals het springende kind op de trampoline, zo ontroerend. Het is allemaal echt zo moeilijk niet. Een getraumatiseerd persoon heeft een warme deken en een kop thee nodig, en een luisterend oor. We hoeven als omstanders niet veel meer te doen dan te zeggen: ‘Ik zie je, ik hoor je, en ik voel voor je.’

Dit is Shandi Sullivan nu, die haar iconische fotoshoot twintig jaar later eens over heeft gedaan: