Kitap Okumamanın Faydaları*

Hadi dürüst olalım birbirimize. Bir süredir üzerimizde hissettirilen o “entelektüel gelişim ve bilgi hamallığı” baskısı hepimizi bıktırdı, usandırdı artık . Her köşeden biri çıkıp -başta bu metnin yazarı olmak üzere- “bu kitabı mutlaka okumalısın, tavsiye ederiz” diye parmak sallıyor; sosyal medyada yıllık okuma hedefleri, bir ayda okunan kitap dilimleri paylaşılıyor, kütüphane kartı sahipleri adeta erdem madalyası taşırcasına dolaşıyor. Halbuki bu coşkunun gölgesinde kalan, hiç konuşulmayan bir gerçek daha var: Kitap okumamanın bambaşka, kendine özgü ve son derece az takdir edilen bir özgürlüğü.

Kitap okumamanın ilk ve en büyük lütfu, size geri kazandırdığı zamandır. Farz-ı misal, ortalama bir roman 300 ila 500 sayfa arasında değişir ve bunu bitirmek için saatlerinizi, belki de günlerinizi harcamanız gerekir; onu anlamanız için belirli bir emek-zaman harcamak elzemdir. Fakat aynı sürede algoritmalar tarafından özenle seçilmiş, kendimizi iyi hissettiren, kendini izlettirdikçe izlettiren milyonlarca kısa video içeriği varken kim bunlarla vaktini öldürsün ki? Reels izleyebilirsiniz; sizi bol bol eğlendirecek, yapay zeka tarafından hazırlanmış kedi-köpek pastalarını kesme seremonilerine göz atabilirsiniz. O dilimlenmeyle büyülenmiş gibi hissedersiniz. Bir sosyal medya fenomeninin her konuda yazıp çizdiği içerikleriyle apolitik, hedonist, konformist bir endoktrinasyonu beyninize boca edebilirsiniz. Ya da hiç tanımadığınız birileri arasındaki bir kavgayı ekranınızdan izlerken kahve ve sigaranızla içinizdeki tehdit takibi, sosyal drama, taraf tutma ve bazen de üstün gelme duygularını ödüllendirir, günlük dopamin dozunuzu alabilirsiniz. Bunlara bakarken bol bol enerjinizi atarsınız, keyfiniz yerine gelir.

Yaklaşık 1000 sayfalık bir Rus romanıyla; diyelim ki Dostoyevski’nin Karamazov Kardeşler’iyle boğuşmayı düşünün. Karakterlerin varoluşsal çöküntüleri, tanrı ve ahlak üzerine sayfalar süren tartışmalar, ruhun derinliklerine inen sorular... Bunların yerine algoritmanın size sunduğu o zahmetsiz mutluluğu seçmek çok daha akılcı değil mi? Zaman nakittir ve haklı olarak elbette kimse o nakdi dikkatin metalaştırıldığı bir çağda tozlu sayfalara yatırmak istemez.

Kitapların insana yaptığı en büyük kötülüklerden biri de soru sordurması ve merak ettirmesidir. Ve sorular sormak ve merak etmek otoriteler için bir tehlike arz etmektedir. Otoritelere kafa tutmak başınıza türlü belalar açar. Bir roman ya da araştırma-inceleme metni okumaya başlarsınız; başkahraman aracılığıyla ya da incelenen olaylar silsilesiyle farklı bir hayatın ve bakış açısının içine çekilirsiniz; onun korkularını, kırılganlıklarını, sınırlılıklarını, dert edindiklerini, dünyayı algılayış biçimini hissedersiniz. Bu deneyim, üzerinizde bir iz bırakır: “Acaba her şey sandığım gibi değil mi?” sorusu sinsi bir şekilde zihninize zerk edilir. Tabii, bu arada çok geçmişler olsun; enformasyonun ılık sularında rahatlayacakken beyniniz, merak uyandırıcı ve sıkıntı verici gereksiz bilgilerle çoktan yıkanmaya başlanmıştır.

Lakin kitap okumadığınızda bu tür risklerden tamamen korunursunuz. Dünyanız sadece kendi bildiklerinizden ibaret kalır ve bu da size son derece sağlam, neredeyse sarsılmaz bir özgüven bahşeder; özellikle de yüzeyselliğiniz konusunda. Öyle ki kitap okumanın belki de en az anlatılan bedeli şudur: Sizi karmaşık hale getirir, belirli konularda çok yönlü ve sofistike düşünmeye sevk eder. Bir karakteri veya konuyu sevmekle başlarsınız, sonra onun hatalı, çelişkili, hatta bazen kötü olduğunu fark edersiniz. Ve yine de onu anlarsınız. Dikkat edelim, anlarsınız, dedim; bilirsiniz demedim. Bilmek, nesneyi zihinde sabitlemektir; anlamak ise onun iç hareketini, ilişkilerini ve oluşunu kavramaktır. Bu sebeple bilgi genelde bir sonuca sahip olmaktır, fakat anlama, varlığın size açılmasına izin veren daha derin bir düşünme biçimidir. Bu durum, tehlikeli bir beceridir; çünkü artık hiç kimseyi, hiçbir olayı salt iyi ya da salt kötü olarak göremezsiniz. Her şeyin birden fazla veçhesi olduğunu idrak etmeye başlarsınız. Ve bu bilgiyi kavramak ve giderek geliştirmek insana ağır gelir, rahatsız etmeye başlar.

Okumayan biri ise bu süreçlerin yol açtığı külfetten mesul değildir. Zihni berrak, fikirleri paketlenmiş, rahatı yerindedir. Dünya dümdüzdür, her şey siyah ve beyazdır, çözümler basittir, düşmanlar bellidir. İnsan ne diye şimdi durup dururken limbik sistemini rahatsız etsin ki? Hem insanın cehlini gösterip keyfini kaçırabiliyor hem de içine utanma, öfke ve huzursuzluk doldurabiliyor. En iyisi hiçbir şey okumadan dimdik kalmak; ne doğrularımız sarsılsın ne de duygularımız yerinden oynasın. Bu zihinsel berraklık içinde yaşamak, karmaşıklığın bunaltıcı dolayımından kurtulmuş olmak demektir. Her konuda pırıl pırıl fikriniz olur; derinlemesine bilgi sahibi olmanın getirdiği rahatsız edici “acaba mı?” şüphesinden azade olursunuz. Okuyarak edinilmiş bilgiyle elde edilen ilgi alanlarına sahip olmak aslında insanı daha az değil, daha çok şüpheci yapar. Oysaki siz bu dertten muaf, kesinliğin berrak sularında yüzersiniz. Fazla şüpheci olmak sizi yıprandırır. Hem tarih boyunca büyük felaketlerin, savaşların, kırımların ardında hep bir körleşme yatmıştır. Başkasının bakış açısını görememe, empati kurma kapasitesini yitirme… Ama bu karanlık tarihi, sayfalarca okumaya değer mi? Sizi üzmez mi, düşünmeye sevk etmez mi? Tam da söylemek istediğimiz bu aslında: Bazı kitapların üzmek gibi bir yan etkisi vardır. Okumamak ise rahat ettirir. İlle de okuyacağım diyorsanız, piyasada en çok satan, size kısa yoldan nasıl başarılı ve zengin olacağınızı öğretecek kişisel gelişim kitaplarını okuyun, gerisi teferruattır.

Ayrıca siz kitap okuyan biri olarak sosyal hayatta yaşayabileceğiniz sıkıntıları hiç düşündünüz mü? Bir akşam yemeğinde herkes o haftaki popüler diziyi, filmi, kişiyi ya da viral olan tartışmayı konuşurken, sizse bomboş bir şekilde Tolstoy’un ahlak anlayışı üzerine ya da Marx’ın yabancılaşma üzerine mülahaza ettiklerine dair bir şeyler söylemeye çalışırsınız. Ne gerek var ki böyle entel dantel şeylere… Hem sıkıcı bir tip olarak görülürsünüz hem de o ortamlardan dışlanır, alay konusu haline gelirsiniz.

Kitap okumayan insan böyle dertlerden tamamen azadedir. Gününü gün etmek ve anı yaşamak varken, hayata, geleceğe, diğerlerine dair düşündürecek bir şeyleri okumak niye ki? Neden saatlerce bir başkasının gözünden belirli fikirleri okumaya çalışalım ki? Ayrıca artık yapay zeka diye de bir realite var. Kitapları iki dakikada hemencecik özetliyor; vitamin değeri düşük ama lezzetli. Hemen her konuda derinlemesine bilgi sahibiymiş gibi ahkâm kesebiliyorsunuz. Kitapları sayfalarca okuyarak ne diye vakit harcayasınız ki? Viral olan tartışmalara anında dahil olabilirsiniz, bilmiyorken biliyormuş gibi yaparak sosyal ve simgesel sermayenizi yüksek tutabilirsiniz… Derinlik, bu çağda bir erdem değil, bir handikaptır. Ve siz handikapsız, pürüzsüz, tam da çağın beklentilerine uygun bir sosyal varlık olarak parlar durursunuz. Kimse size “Yahu bu niye şimdi boş yapıyor, yine ne anlatıyor?” gözüyle bakmaz. Kimse gündelik hayatta ya da sosyal medyada uzun uzun bilim ve teknolojideki son gelişmeleri, halkların yoksulluğunu, eşitsizliği, zihin-beden problemini, varoluşçuluğu ya da hayatın anlamı üzerine konuşmaz; o yüzden vakit kaybıdır. Üstüne başımıza bir de sen mi alim kesileceksin, ne boş yapıyorsun, ne gereksiz uzatıyorsun diye de rencide edilirsiniz. Dahası, fazla duyar kasıyorsun, woke’çu musun diye de etiketlenirsiniz. Ne diye muhatap olasınız ki bu olumsuz tepkilerle?

En önemlisi de kitap okumayan biri olarak maddi zorluklar çekmezsiniz; paranız çöpe gitmez; gerek olursa tamamen korsan yollarla PDF ya da EPUB halinde ihtiyacınızı giderirsiniz; sonra canınız isterse matbu halinde temin edersiniz; bize ne ki yayınevi emekçilerinden, baştan girmeselerdi bu sektöre değil mi? Kitaplar artık aşırı pahalı, kütüphanelere gitmek de aşırı üşendirici; üstüne üstlük evde gereksizce yer kaplarlar. Raf sistemi, aydınlatma, koliler halinde taşınan ağır kutular, boyunuzu aşan yığınlar... Tüm bunlar hem cüzdanınıza hem belinize hem de evinizin metrekare hesabına yük bindirir. Oysa bugün kitap okumayan insanın bilgilere ulaşmak için tek ihtiyacı olan şey bir şarj kablosundan fazlası değil. Cebinde taşır dünyayı ya da en azından dünyanın en gürültülü, en sığ ama en erişilebilir kısmını. Tozlanacak ciltler yok, sararmış sayfalar yok, taşınırken “Of ya bunlar ne kadar ağır” dedirten koliler yok. Saf, kesintisiz ve derinliksiz bir dijital akış. Hafifliğin ta kendisi budur.

Son olarak kitap okumak size bir tür kibir de katar. Çoğunlukla bunun adı konmaz, ama öyledir: İnsanlara sürekli yüksekten bakarsınız; hatta nezaketle de incelikli, hikmetinden sual olunmaz laf sokmalarla bunun üstünü kapatırsınız. Hem, “Ben sadece farklı şeylerle ilgileniyorum, hiç kimsenin bilmediği konularda benim okumalarım var, ilgimi çekiyor” diye havalara niçin boşuna giresiniz ki? İnsanlar arkanızdan dedikodunuzu yapar, sizlerle dalga geçer. Kitap okumamak sizi bizzat bu gülünç tuzaklardan kurtarır. Artık kendinizi kimsenin “anlayamayacağı” bir yerde konumlandırmanıza ya da entelektüel yalnızlık performansı sergilemenize, “Keşke biri Proust hakkında konuşabilse” diye iç çekmenize gerek kalmaz. Demem o ki farklı düşünmek, dünyayı değiştirmek sizlerin neyine ki? Teorik metinleri pratiğe döküp, hayat davası haline getirip neden o riske giresiniz ki? Başkaları girsin, gerekirse siz son anda dahil olursunuz. Enayi olmayın; önce kendinizi düşünün, en çok kendinize değer verin. Bir punduna getirip sıkıntı çekmeden, eforsuz, kısa yoldan bir şeylere sahip olmak bu hayattaki en büyük lükstür. Ve kitap okumak -özellikle de toplumsal ve politik bir sorumlulukla okumak- beyninizi yıkar ve ne yazık ki bu lüksü sizden çalar. Lükslerinize ve imtiyazlarınıza sahip çıkın!

* Bu yazı, okumayı gerçekten seven, okumaya politik ve toplumsal bir misyon yüklemiş biri tarafından kaleme alınmıştır. İroni, başlıktan sona dek kasıtlıdır. Bir köşede sizi bekleyen okunmamış bir kitap ya da dostunuz varsa, belki bu gece ona bir şans verebilirsiniz.