Catawiki

Er gaat over een half uur (uit mijn eigen verzameling) een zeldzaam pamflet uit het Rampjaar ter veiling op Catawiki.

https://www.catawiki.com/nl/l/101305315-anoniem-rampjaar-1672-verscheyde-consideratien-over-den-tegenwoordigen-toestant-van-ons-lieve-vaderlant-1672?po=search&poq=pamflet

De Rotterdamse predikant Jacobus Borstius (geboren in Purmerland) was verantwoordelijk voor een van de meest besproken pamfletten van 1672. Hoewel anoniem verschenen, werd hij door tijdgenoten als snel geïdentificeerd als de auteur van het pamflet met de titel Verscheyde consideratien over den tegenwoordige toestant van ons lieve vaderlandt. Het was met negen edities een van de populairste publicaties van het jaar, en verscheen kort na de benoeming van Willem III tot stadhouder. De inhoud van de Verscheyde consideratien was luid en duidelijk: de oorzaak voor de rampzalige toestand van de Republiek was verraad. Al op de eerste bladzijde werd dit helder gemaakt: de buitenlandse vijand had nooit zoveel kwaad kunnen doen als hij niet geholpen was door de binnenlandse vijanden. Die vijanden waren de tegenstanders van de gereformeerde kerk en van het Oranjehuis. Oftewel, Johan de Witt en zijn Loevesteinse factie. Het pamflet leverde bewijs na bewijs voor het wanbeleid en verraad van de Loevesteiners, met als uiteindelijke resultaat de oorlog van 1672.

De Verscheyde consideratien werd gezien als een belangrijke oorzaak van de felle oproeren in de Hollandse steden. Tegenstanders van het pamflet noemden Borstius dan ook een oproerkraaier en een onruststoker, die zich aan het hoofd van het ‘grauw’ had geplaatst (de mensen aan de onderkant van de samenleving). De auteur van de Verscheyde consideratien zette zijn mensen op tegen de regenten en riep op tot vervolging, moord, plundering en het bezetten van raadhuizen. In een ander pamflet werd Borstius als een ‘onbeschofte prediker’ omschreven, die de Rotterdamse regenten bang had gemaakt en aanstichter was van oproer en tweespalt.

Dat een predikant van de gereformeerde kerk zich zo fel uitsprak over politieke zaken én zo fel werd aangevallen was niet ongewoon in de zeventiende eeuw. Predikanten namen een belangrijke plek in binnen het publieke debat. Via hun preken, maar ook als (pamflet)schrijvers, konden zijn veel invloed uitoefenen. Dat kon tot conflicten leiden met de overheid, en het kwam dan ook regelmatig voor dat een predikant door regenten op de vingers werd getikt.

Zo ook Jacobus Borstius. Hij stond bekend als een zeer populair redenaar die volle kerken trok, vooral door zijn eenvoudige taalgebruik dat veel mensen aansprak. Sommige van zijn uitgegeven werken werden tot ver na de zeventiende eeuw herdrukt, zelfs nog tot in de huidige tijd. Tegelijkertijd was hij ook bemoeizuchtig en niet bang zich in polemieken te storten. Voor Borstius in Rotterdam in 1654 beroepen werd, werkte hij tien jaar in Dordrecht. Hier mengde hij zich onder meer in het debat over het dragen van lang haar – volgens Borstius voor mannen verwerpelijk – dat bekend is komen te staan als de ‘harige oorlog’. Opvallend genoeg was Borstius ondanks zijn polemieken goed bevriend met diverse vooraanstaande inwoners van Dordrecht, waaronder de familie van Johan de Witt. Van die vriendschap bleek weinig in 1672, toen Borstius als een van de voornaamste Orangistische predikanten kritiek leverde op de raadpensionaris en bevolking tegen hem opzette.

Twee van de zoons van Borstius waren boekverkoper, waarvan een in Rotterdam, een andere zoon werd net als zijn vader predikant. Bij het overlijden van Borstius in 1680 publiceerde Joachim Oudaen een lijkdicht op de Rotterdam predikant, een bewijs van de goede verstandhouding tussen deze in politiek en religieus opzicht toch heel verschillende mannen.