Over vragen die je niet letterlijk moet beantwoorden

14 mei was ik een mooie ervaring rijker: ik stond op het podium in TivoliVredenburg, als deel van de Hoe?Zo! Show. De Hoe?Zo! Show is een interactieve wetenschapsshow voor kinderen met het doel om nieuwsgierigheid aan te wakkeren. Tijdens de show verzamelt de presentator Boy Vissers vragen van kinderen in het publiek, een groep promovendi moet vervolgens deze vragen beantwoorden door ze uit te beelden (waarbij we gebruik mogen maken van allemaal willekeurige spullen uit twee grote kasten die op het podium staan). Vóórdat de shows beginnen, echter, kregen we in twee trainingsdagen een stoomcursus hoe je vragen eigenlijk beantwoordt. Er komt namelijk meer bij kijken dan alleen het antwoord weten.

Vandaag wilde ik schrijven over wat ik heb geleerd over vragen beantwoorden vanuit mijn ervaringen met wetenschapscommunicatie tijdens mijn promotieonderzoek. Tot voor kort kon ik niet wachten met uitleggen zodra ik een vraag over mijn onderzoek kreeg, maar ik heb via de Hoe?Zo! Show en andere wetenschapscommunicatie-ervaringen geleerd dat je in veel gevallen eigenlijk niet direct de vraag moet beantwoorden. Deze week dus 5 tips over vragen over je onderzoek beantwoorden:

Voordat je begint met het beantwoorden van een vraag, bedenk je eerst hoe je het onderwerp kunt betrekken op het dagelijks leven van de vragensteller. Aan het begin van de Hoe?Zo! Show moet ik mijn onderzoek kort pitchen aan de kinderen in de zaal, maar wat kan AI hen nou schelen? Het is best wel een ver-weg-van-je-bed-show waar kinderen zich weinig bij voor kunnen stellen. Daarom begin ik mijn pitch vaak zo:

Zijn jullie wel eens iets kwijt? Ik ben de hele tijd dingen kwijt, zoals die schattige foto van mijn hond op mijn telefoon. Maar ik ben ook te lui om zelf te zoeken. Daarom maak ik kunstmatige intelligentie, dat is een computerprogramma waar we alle foto’s in je telefoon in kunnen stoppen, en dan kan die automatisch voor je zoeken.

Het is niet letterlijk wat ik doe, maar brengt de essentie van mijn onderzoek (afbeeldingen zoeken met AI) wel meer in de belevingswereld van kinderen.

Je moet echt het idee loslaten dat je de volledige nuance van je werkt over kunt brengen in een enkel antwoord op een vraag. Je kan jaren aan ervaring en kennis opdoen niet zo platslaan. Erger nog, als je te veel in 1x probeert uit te leggen, raak je helemaal de verbinding met de ander kwijt.

Als iemand je een brede vraag stelt zoals, ‘kunnen computers slimmer worden dan mensen?’, probeer het dan op te delen in stukjes: wat is intelligentie? hoe bepaal/meet je slimheid? wat betekent het om slimmer te zijn dan de mens? hoe komt het dat computers slim zijn? zijn computers slim? hoe maken we computers slimmer? Of misschien zelfs: waarom zijn mensen het hier niet over eens? Kies dan één van deze invalshoeken, en probeer die uit te leggen.

Deze vraag is ook langsgekomen bij de Hoe?Zo! Show, en die groep heeft hem beantwoord door te kijken naar wat het eigenlijk betekent om slim te zijn, en om te laten zien dat dat alleen al niet zo simpel zit. Ik zie het zo: het is veel nuttiger om mensen 1 kant van het onderwerp beter te laten begrijpen zodat ze daarover mee kunnen praten, dan veel te veel proberen te vertellen en mensen verward achter te laten.

Dit klinkt misschien contra-intuitief, maar als je een wetenschappelijke vraag beantwoordt is het leuk om mensen niet alleen te informeren, maar ook om ze aan het denken te zetten. Dit is eigenlijk een trucje van ervaren wetenschapscommunicatoren. Als je oplet zul je zien dat ze in hun afsluiting (van films, series, theatershows) vaak nieuwe vragen oproepen. Bas Haring, wie ik heb geinterviewd, gebruikt ook dit trucje.

Het is simpeler dan je denkt, en ik deed het eigenlijk al in de vorige tip. Je kunt nadat je één kant van een onderwerp belicht hebt afsluiten met één van de andere vragen die je hebt bedacht. Bijvoorbeeld: bij de vraag ‘kunnen computers slimmer worden dan mensen?’ leg je uit dat er verschillende soorten intelligentie zijn, en dan kun je mooi afsluiten met: maar hoe meet je dat eigenlijk? Zou een IQ test voor mensen ook voor computers werken?

In de Hoe?Zo! Show doen we dit om kinderen aan te moedigen vragen te blijven stellen en nieuwsgierig te zijn. Je wordt slim door veel vragen te stellen, is wat we ze vertellen. Ook volwassenen kun je zo inspireren: een scherpe vraag is soms veel interessanter dan een goed onderbouwd antwoord. Toegevoegde bonus is dat mensen nog een tijdje aan je blijven denken.

Een laatste tip die ik heb gekregen bij een mediatraining gaat over het beantwoorden van vragen zoals ‘wat voor onderzoek doe je?’. Voor onderzoekers is het dan erg verleidelijk om dit letterlijk te beantwoorden en te vertellen over hun data, en de methodes die ze gebruiken. Maar eigenlijk is dit niet het antwoord waar ‘gewone mensen’ of journalisten in geinteresseerd zijn. Wat mensen vaak liever willen weten is waarom je het doet. Methodologie is allemaal technisch en niche en vaak alleen interessant voor wetenschappers. Motivatie en passie is iets wat iedereen begrijpt, en vaak aanstekelijk werkt. Daarnaast maak je zo ook duidelijker waar al die belastingcenten naartoe gaan.

Voorbeeld van beantwoorden van wat vs waarom:

• Ik ontwerp AI modellen waarmee we satellietbeelden kunnen ‘filteren’. Daarbij focus ik op hoe we de AI modellen zo betrouwbaar mogelijk kunnen maken, want het is soms lastig te voorspellen hoe goed zo’n model het ‘in het echt’ gaat doen.

• Ik wil aardwetenschappers helpen grote uitstoot van broeikasgassen te vinden zodat we verdere opwarming van de aarde kunnen voorkomen. Dat doe ik door AI modellen te ontwerpen die aardwetenschappers helpen satellietbeelden nog effectiever te gebruiken.

Voorbeeld 1 is redelijk letterlijk en dicht bij wat ik elke dag doe. Je kan wel een beetje snappen waarom het relevant is (satellietbeelden zijn nuttig ofzo?), maar het einddoel is niet heel duidelijk.
In het tweede voorbeeld begin ik juist met het einddoel, en leg ik daarna pas uit hoe ik dat doel wil bereiken. Daarna zou ik makkelijker over technische details kunnen praten, omdat mensen nu een duidelijk ‘plaatje’ hebben van wat ik in grote lijnen wil doen.

Ik heb een duidelijke toepassing, maar je zou dit ook kunnen doen voor fundamenteel onderzoek. Bedenk dan een plausibele toepassing, of iets dat gerelateerd is. Wees niet te bang om iets te zeggen wat niet helemaal accuraat is, foutjes gebeuren in spontane gesprekken en als je heel hard gaat lopen stressen of je het wel correct zegt, kun je misschien een mooie kans verliezen om iemand wat over jouw onderzoek te vertellen.

Informatica, net als wiskunde, is een heel abstract vakgebied. Ik vind het soms lastig om uit te leggen, en denk met heimwee terug aan mijn tijd als sterrenkundestudent & rondleider op de Oude Sterrewacht in Leiden. Het heelal spreekt meteen tot iedereens verbeelding, en je hebt niet veel metaforen nodig om te praten over sterren of planeten.

Ik denk dat dit één van de redenen is waarom mensen sterrenkunde zo interessant vinden. Je kunt je er meteen wat bij voorstellen. Concreet is altijd makkelijker om te volgen dan abstract. Denk dus na of je een mooie metafoor of vergelijking kunt bedenken om een onderdeel van je onderzoek uit te leggen. Zo’n metafoor kan compleet ongerelateerd zijn aan jouw onderzoek.

Bijvoorbeeld: tijdens de show in Tivoli kregen we de vraag waarom bananen bruin worden in de koelkast. Het korte antwoord is dat de cellen in de schil stuk gaan door de kou. We legden dit uit door een ballon op te blazen, die de cel voorstelde. Om celschade na te bootsen, prikte ik de ballon lek, en probeerde er nog eens in te blazen. Er kwam alleen een scheetgeluid uit (tot hilariteit van de kinderen). Helemaal accuraat? Misschien niet. Maar het creeert wel gelijk een memorabel beeld.

Het vinden van een goede metafoor is niet makkelijk. Je moet er eerst gewoon met eentje beginnen, en die dan uitproberen ‘in het wild’, als je met mensen praat. En dan langzamerhand steeds meer verbeteren. Voor mijn onderzoek gebruik ik nu de metafoor van een spamfilter in je mailbox: mijn AI model is een soort spamfilter voor satellietbeelden.

Het is niet de beste metafoor, vind ik, omdat het iets te dicht bij de werkelijkheid zit: spamfilters zijn vaak ook gewoon AI. Daar is op zich niks mis mee, maar zo vind ik de metafoor wel minder prikkelend. De metaforen die het meest tot je verbeelding spreken zijn degene die het meest onverwacht zijn. Een techniek die in fictie wordt gebruikt is om zintuigen door elkaar te halen bij metaforen, bijvoorbeeld zeggen dat felle lichten ‘luid’ zijn. Als de metafoor verrassend is (maar nog wel treffend), blijft hij beter hangen. Er is dus nog werk aan de winkel, ook voor mij.

Oke toch maar een fictie tip dit keer: ik geniet echt ontzettend van de ‘The Pillars of the Earth’ serie van Ken Follett. Dat is een serie boeken dat zich afspeelt in het fictieve Engelse stadje Kingsbridge, beginnend in 1100 met het bouwen van de kathedraal. Het is niet een serie in de strengste zin van het woord, omdat er steeds tientallen, zo niet honderden jaren zitten tussen de boeken, en de personages nooit hetzelfde zijn. Het zijn fantastische sfeervolle boeken waarin we slimme en gedreven karakters volgen die vooruitgang in stand proberen te brengen in een wereld waar macht en geweld het nog vaak van reden wint.

Laat je niet intimideren door de dikte van de boeken ( ~1000 pagina’s ), je vliegt er zo doorheen (beetje vergelijkbaar met Game of Thrones boeken). Je kunt het zien als epische historische thrillers (Ken Folett was oorspronkelijk een thrillerschrijver).
Ik ben nu bezig met de derde, A Column of Fire, die zich afspeelt rond Elizabeth I (we doen ook een bezoekje aan de Nederlanden!).

Enige trigger warning is dat de hoofdpersonen, vooral in de eerste twee boeken (The Pillars of the Earth & World Without End) echt door de ‘wringer’ gaan. Ze worden continu geconfronteerd met grote, extreem oneerlijke tegenslagen. Maakt het soms enigszins stressvol om te lezen, maar saai is het nooit.

Fijne week nog!