محمدخان زنگنه: تحلیل قدرت، دیپلماسی و کارگزاری در آذربایجان قاجاری (1246-1257ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• شهناز محمودی ¹
• کیوان شافعی ²
• محمدقربان کیانی ²
• سجاد دادفر ³

¹ دانشجوی دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد سنندج، ایران

² استادیار گروه تاریخ، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد سنندج، ایران

³ دانشیار گروه علوم تاریخی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

10.22034/jiiph.2025.67320.2576

چکیده

این پژوهش با هدف بررسی و تحلیل نقش محمدخان زنگنه، امیرنظام آذربایجان در دورۀ قاجار، به واکاوی ابعاد مختلف قدرت و دیپلماسی وی در این ایالت می‎پردازد. محمدخان زنگنه، با اتکا به تبار خانوادگی و شایستگی‎های فردی، توانست اعتماد عباس‌میرزا و محمدشاه قاجار را جلب نموده و به یکی از کارگزاران اصلی حکومت تبدیل شود. با خروج عباس‌میرزا از آذربایجان، او عملاً مسئولیت ادارۀ این ایالت و تعامل با نمایندگان سیاسی دول خارجی را بر عهده گرفت. پس از فوت فتحعلی‎شاه و در بحران جانشینی، محمدخان با حمایت نظامی از محمد میرزا نقشی کلیدی در تثبیت سلطنت وی ایفا کرد. پژوهش حاضر، با استفاده از رویکردی تحلیلی-تاریخی و تکیه بر منابعِ دست‌اول، ضمن بررسی پیشینه و چگونگی حضور محمدخان در دربار عباس‌میرزا قاجار، نقش وی را در حفظ امنیت و آرامش آذربایجان، مدیریت امور داخلی و خارجی این ایالت، و همچنین پیگیری حقوق اتباع ایرانی موردبررسی قرار می‎دهد. نتایج این پژوهش نشان می‎دهد که محمدخان زنگنه با بهره‎گیری از هوش سیاسی، مهارت‎های دیپلماتیک، و توانایی‎های نظامی، نقش بسزایی در تثبیت قدرت قاجار و حفظ منافع ایران در منطقه آذربایجان ایفا نموده‌است.

کلیدواژه‌ها

• محمدخان زنگنه
• آذربایجان
• قاجار
• دیپلماسی
• قدرت

موضوعات

• تاریخ نامه ایران بعد از اسلام

عنوان مقاله [English]

Mohammad Khan Zanganeh: An Analysis of Power, Diplomacy, and Agency in Qajar Azerbaijan (1860–1878 CE / 1246–1257 AH)

نویسندگان [English]

• Shahnaz Mahmoudi ¹
• kaivan shafei ²
• kaivan shafei ²
• Sajad Dadfar ³

¹ Ph.D Candidate in History of Iran after Islam, Islamic Azad University, Sanandaj Branch, Iran

² Assistant Professor, Department of History, Islamic Azad University, Sanandaj Branch, Iran

³ Associate Professor, Department of Historical Sciences, Razi University, Kermanshah, Iran

چکیده [English]

This research aims to examine and analyze the role of Mohammad Khan Zanganeh, Amir Nezam (Governor-General) of Azerbaijan during the Qajar era, by exploring various dimensions of his power and diplomacy in the province. Mohammad Khan Zanganeh, relying on his family lineage and personal merits, managed to gain the trust of Abbas Mirza and Mohammad Shah Qajar, becoming one of the main agents of the government. After Abbas Mirza's departure from Azerbaijan, he effectively assumed responsibility for administering the province and engaging with the political representatives of foreign governments. Following the death of Fath-Ali Shah and during the succession crisis, Mohammad Khan played a key role in stabilizing the reign of Mohammad Mirza through military support. This study, employing an analytical-historical approach and relying on primary sources, examines the background and circumstances of Mohammad Khan's presence at the Qajar court. It investigates his role in maintaining security and tranquility in Azerbaijan, managing both the internal and external affairs of the province, and pursuing the rights of Iranian citizens. The findings of this research indicate that Mohammad Khan Zanganeh, utilizing his political intelligence, diplomatic skills, and military capabilities, played a significant role in consolidating Qajar power and preserving Iran's interests in the Azerbaijan region.

کلیدواژه‌ها [English]

• Mohammad Khan Zanganeh
• Azerbaijan
• Qajar
• Diplomacy
• Power

• کتاب‎ها

  • اسناد رسمی در روابط سیاسی ایران با انگلیس و روس و عثمانی (1365)، به اهتمام غلامحسین میرزا صالح، تهران: تاریخ ایران.
  • اسناد و مکاتبات تاریخی ایران قاجاریه (1239-1263ه ق) (1368)، به اهتمام محمدرضا نصیری، جلد 2، تهران: کیهان.
  • اعتضادالسلطنه، علیقلی میرزا (1370)، اکسیرالتواریخ: تاریخ قاجار از آغاز تا 1259، به کوشش جمشید کیانفر، تهران: ویسمن.
  • اعتمادالسلطنه، محمدحسن (1363)، تاریخ منتظم ناصری، ج3، به تصحیح اسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب.
  • افشار، میرزا مصطفی (1349)، سفرنامه خسرو میرزا به پترزبورگ، به قلم حاج میرزا مسعود مستوفی انصاری، تهران: کتابخانه مستوفی.
  • افضل‎الملک، غلام‎حسین (1361)، افضل‎التواریخ، به کوشش منصوره اتحادیه، تهران: تاریخ ایران.
  • آدمیت، فریدون (1387)، امیرکبیر و ایران، تهران: خوارزمی.
  • بامداد، مهدی (1371)، شرح‎ رجال ایران در قرون 12،113،14، ج3، تهران: کتابفروشی زوار.
  • پولاک، یاکوب ادوارد (۱۳۶۸)، سفرنامه ایران و ایرانیان، ترجمه کیکاوس جهانداری، تهران: خوارزمی.
  • جهانگیر میرزا (1327)، تاریخ نو شامل حوادث دورۀ قاجاریه، از سال 1240-1267ق، به اهتمام عباس اقبال، تهران: کتابخانه علی‌اکبر علمی و شرکاء.
  • خاوری شیرازی، فضل‎الله (1380)، تاریخ ذوالقرنین، به تصحیح ناصر افشارفر، تهران: کتابخانه و موزۀ مرکز اسناد مجلس.
  • دورویل، گاسپار (۱۳۶۵)، سفر در ایران (۱۸۱۲-۱۸۱۳)، ترجمه منوچهر اعتماد مقدم، تهران: شباویز.
  • رهربرن، کلاوس میشائیل (1349)، نظام ایالات در دوره صفوی، ترجمه کیکاوس جهانداری، تهران، علمی و فرهنگی.
  • ساروی، فتح‌الله (1371)، تاریخ محمدی (احسن‌التواریخ)، به اهتمام غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: امیرکبیر.
  • سپهر، محمدتقی لسان‌الملک (1377)، ناسخ‌التواریخ، تاریخ سلاطین قاجاریه، ج2، به تصحیح محمدباقر بهبودی، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
  • سلطانی، محمدعلی (1372)، جغرافیا و تاریخ مفصل کرمانشاهان، ج 2، تهران: ناشر مؤلف.
  • شمیم، علی‌اصغر (۱۳۴۲)، ایران در دورۀ قاجاریه، تهران: ابن‌سینا.
  • فرمان‎ها و رقم‎های دورۀ قاجار (1211-1260)، (1371)، ج 1، تهران: مؤسسه پژوهش و مطالعات فرهنگی.
  • فلاندن، اوژن (۱۸۳۳)، سفرنامه فلاندن، ترجمه حسین نور صادقی، تهران: اشراقی.
  • قائم‌مقام فراهانی (بی‎تا)، منشآت، گردآورنده فرهاد میرزا، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
  • قزوینی، ابوالحسن (1367)، فوائدالصفویه، تصحیح مریم میراحمدی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  • قزوینی، ابوالحسن (1367)، فوائدالصفویه، به تصحیح دکتر مریم میراحمدی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  • کرمانشاهی، آقا احمد (1370)، مرآت احوال جهان‌نما، ج 1، تهران: امیرکبیر.
  • گزیده اسناد سیاسی ایران و عثمانی: دورۀ قاجاریه (1369)، ج 1، تهران: واحد نشر اسناد.
  • لاچینی، ابوالقاسم (بی‎تا)، احوالات و دستخط‎های عباس‎میرزا، تهران: بنگاه مطبوعاتی افشاری.
  • مروی، محمد کاظم (1364)، عالم‌آرای نادری، حواشی محمد ریاحی، تهران:زوار.
  • موسوی طبری، سید مصطفی (1353)، عباس‌میرزا قاجار، تهران: ابن سینا.
  • موریه، جیمز (1386)، سفرنامه موریه، سفر یکم، برگردان ابوالقاسم سری، تهران: توس.
  • نادر میرزا (۱۳۶۰)، تاریخ و جغرافیای دارالسلطنه تبریز، شرح و تعلیقات محمد مشیری، تهران: اقبال.
  • وحید قزوینی، محمدطاهر (1329)، عباسنامه، به تصحیح ابراهیم دهگان، اراک: کتابفروشی داودی.
  • ورهرام، غلامرضا (۱۳۸۵)، نظام سیاسی و سازمان‌های اجتماعی در ایران عصر قاجار، تهران: معین.
  • هدایت، رضاقلی (1380)، روضةالصفای ناصری، جلد 9 و 10، به تصحیح جمشید کیانفر، تهران: اسلامیه.

  مقالات

  • سلماسی‌زاده، محمد (1389)، تبریز نخستین کانون ترقی خواهی و نوجویی در ایران عصر قاجار، تاریخ‌نامۀ ایران بعد از اسلام، 1(1)، 69-89.
  • شکری، سهیلا؛ حسینی، میرهادی؛ محمدی، حسین و میقاتی، کاظم (1400)، بررسی ساختار نظام اداری و سیاسی در آذربایجان عصر ناصری و مظفری، تاریخ‌نامۀ ایران بعد از اسلام، 12(28)، 131-155. Doi:10.22034/JIIPH.2021.13313
  • قدیمی قیداری، عباس و هاشمیلر، محدثه (1398)، نگاهی به منصب امیرنظام در دورۀ قاجار، تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا، 29 (44)، پیاپی (134)، 95-116.

  Doi:10.22.51/hii2020665.1813

  • قدیمی قیداری، عباس و هاشمیلر، محدثه (1400)، پیشکار در ساختار آذربایجان عصر قاجار، تاریخ ایران، 14(1)، 142-125.
  • ویولت شکیبا، پریا؛ طبیبیان، منوچهر و قدیمی قیداری، عباس (1400)، پژوهش‎نامۀ تاریخ اجتماعی و اقتصادی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی،10(2)، 271-295.

  ج) نشریات

  • مجله بررسی‎های تاریخی، (1348)، «اسناد منتشرنشده وزارت امور خارجه»، 4(5 و 6)، 255-301.
  • مجله یادگار، «هیآت نمایندگی ایران به روسیه»، (1324)، 1(8)، 27-35.
  • نشریه وزارت امورخارجه، «محمدخان امیرنظام زنگنه»، (1344)، 1(11)، 61-73.

  د) اسناد

  • اسناد منتشرنشدۀ سیاسی مربوط به وزارت خارجه، کریم‎زاده تبریزی، محمدعلی (بی‎تا). مجله بررسی‎های تاریخی، 13(3)، 70-74.
  • سند شماره 172/293/97، و سند شماره 890/259، عنوان سند در سازمان اسناد و کتابخانه ملی، در خصوص وظایف حکام ایالات در پذیرایی از شاه و مأموران دولتی.
  • سند شماره 214/296، عنوان سند در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در خصوص حفظ امنیت ایالات.
  • سند شماره 2681/ 232 آرشیو ملی ایران، اعطای منصب و پرداخت مواجب نقد و تیول.
  • سند شماره 296-1/729/1- عنوان سند در آرشیو ملی ایران، سفارش عباس‎میرزا به فرزندش فریدون میرزا در مهربانی با مردم آذربایجان.
  • سند شماره 434/295 آرشیو ملی ایران، مواجب و حکم مأموریت به افراد و افواج.
  • سند شماره 4862/295 آرشیو ملی ایران، املاک و مالیات و مواجب صاحب‌منصبان.
  • سند شماره 789/232 آرشیو ملی ایران، پرداخت مستمری از محل مالیات تبریز.
  • سند شماره 296-1/731/1- عنوان سند در آرشیو ملی ایران: ارادت عباس‌میرزا به آذربایجان.
  • سند شماره 530/296/95- آرشیو ملی ایران، سوابق خدمتی امیرکبیر و امیرنظام زنگنه.
  • سند شماره 890/259- اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، عنوان سند رفع مشکل مایحتاج اصلی مردم در ایالات.

سابقه مقاله