کنشگری سیاسی دانش آموزان وابسته به حزب توده در جنبش ملی شدن نفت (مورد مطالعه شهر تهران)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• رضا بیگدلو ¹
• ثریا مرسلی ²

¹ دانشیار گروه اجتماعی، پژوهشگاه انتظامی و مطالعات اجتماعی تهران، ایران

² کارشناسی ارشد تاریخ ایران دوره اسلامی، دانشگاه الزهرا تهران، ایران

10.22034/jiiph.2025.21332.2593

چکیده

جنبش دانش‎آموزی و کنشگری سیاسی-اجتماعی قشر دانش‎آموز، با وجود برجستگی و تأثیرگذاری در تاریخ معاصر ایران و به‌ویژه در جنبش ملی شدن نفت، به‎ندرت موردتوجه و پژوهش مستقل قرار گرفته‌است. با فروپاشی حکومت خودکامۀ رضاشاهی، فضای باز سیاسی-اجتماعی در ایران برقرار شد و زمینه برای فعالیت جریان‎ها، احزاب و تشکل‎های سیاسی، اجتماعی و مذهبی فراهم گردید. جنبش ملی شدن نفت، از مهم‎ترین جنبش‎های سیاسی-اجتماعی تاریخ معاصر ایران بود که بستری برای تشکل‎گرایی، تحزب و بسیج سیاسی اقشار مختلف اجتماعی ازجمله دانش‌آموزان مدارس را در سطح وسیعی فراهم ساخت. این پژوهش با عطف نظر به اهمیتِ محوری دانش‌آموزان در جنبش ملی شدن نفت، با استفاده از روش تاریخی و گردآوری داده‎ها با اتکا به منابع، نشریات، اسناد و خاطرات برجای‌مانده از این رویداد، درصدد پاسخ به این پرسش است که تشکل‎های دانش‎آموزی وابسته به حزب توده در شهر تهران چه نقشی در جنبش ملی شدن نفت ایفا کردند؟ یافته‎های پژوهش نشان می‎دهد که این برهه یکی از مهم‎ترین دوره‎های کنش سیاسی دانش‎آموزان و تشکل‎های دانش‎آموزی در تاریخ معاصر ایران است. حزب توده با آگاهی از اینکه جنبش‎ها همواره نیازمند کنش، بسیج سیاسی، تشکل‎سازی و سازمان‎دهی هواداران است، بخشی از مهم‎ترین هواداران خود و به‎ عبارت بهتر پیاده‎نظام حزبی خود را از بین مدارس و قشر دانش‎آموز برگزید و با سازمان‎دهی، آن‎ها را وارد میدان کنشگری سیاسی کرد. راهپیمایی، میتینگ، شعارنویسی و درگیری فیزیکی از بیشترین گونه‎های کنش، و دبیرستان‎های شرف، البرز و دارالفنون از کانون‎های اصلی کنشگری‎های مربوط به مدارس و دانش‎آموزان حزب توده بودند.

کلیدواژه‌ها

• جنبش ملی شدن نفت
• حزب توده
• دانش‌آموزان
• تهران
• ایران

موضوعات

• تاریخ نامه ایران بعد از اسلام

عنوان مقاله [English]

Political Activism of Tudeh Party-Linked Students in the Nationalization of Oil Movement (A Case Study of Tehran)

نویسندگان [English]

• reza bigdelou ¹
• soraya morsali ²

¹ Associate Professor, Department of Social, Institute of Law Enforcement and Social Studies, Tehran, Iran

² Master of Arts in Iranian History during the Islamic Period, Al-Zahra University Tehran, Iran

چکیده [English]

Despite its prominence and influence in contemporary Iranian history, particularly during the oil nationalization movement, the student movement and the political-social activism of the student population have rarely received independent attention or research. With the collapse of Reza Shah's autocratic rule, a political-social open space emerged in Iran, providing fertile ground for the activities of various political, social, and religious currents, parties, and organizations. The oil nationalization movement was one of the most important political-social movements in contemporary Iranian history, offering a broad platform for organization, partisanship, and political mobilization among various social strata, including school students. This research, emphasizing the central importance of students in the oil nationalization movement, employs a historical method and draws upon sources, publications, documents, and memoirs related to this event. It aims to answer the question: What role did student organizations affiliated with the Tudeh Party in Tehran play in the oil nationalization movement? The findings indicate that this period marked one of the most significant phases of political action by students and student organizations in contemporary Iranian history. The Tudeh Party, recognizing that movements require action, political mobilization, organization building, and supporter recruitment, selected some of its most loyal supporters, its party "infantry", from among school students. By organizing them, the party brought them into the realm of political activism. Marches, rallies, slogan writing, and physical confrontations were among the most common forms of action, with Sharaf, Alborz, and Darolfonun high schools serving as the main centers of activism for Tudeh Party students.

کلیدواژه‌ها [English]

• Nationalization of Oil Movement
• Tudeh Party
• students
• Tehran
• Iran

• کتاب‌ها

  • آبراهامیان، یرواند (1377)، ایران بین دو انقلاب، ترجمه حسن شمس‌آوری و کاشم فیروزمند و محسن مدیرشانه‎چی، تهران: مرکز.
  • آدمیت، فریدون (1388)، فکر دمکراسی اجتماعی در نهضت مشروطیت ایران، تهران: گستره.
  • آمریکا و تحولات ایران؛ اسناد و مدارک آزادشده دولت ایالات متحد آمریکا درباره جنبش ملی شدن نفت ایران (1380)، به کوشش سید صادق خرازی، تهران: مرکز اسناد و دیپلماسی.
  • اسکندری، ایرج (1372)، خاطرات، تهران: مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‎های سیاسی.
  • اسنادی از احزاب سیاسی در ایران 1320-1340 (1379)، روح‎الله بهرامی، آرشیو اسناد ریاست جمهوری، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  • امیرخسروی، بابک (1375)، نظر از درون به نقش حزب توده ایران، تهران: اطلاعات.
  • ایوانف، میخائیل سرگی (1356)، تاریخ نوین ایران، ترجمه هوشنگ تیزابی و حسن قائم‎پناه، تهران: اسلوج.
  • باقی، عمادالدین (1379)، جنبش دانشجویی ایران؛ از آغاز تا انقلاب اسلامی، جلد 1، تهران: جامعه.
  • بهار، محمدتقی (13۶3)، تاریخ مختصر احزاب سیاسی مشروطیت، تهران: امیرکبیر.
  • پارسا بناب، یونس (1383)، تاریخ صدساله احزاب و سازمان‎های سیاسی ایران، بی‎جا: راوندی.
  • توکلی، یعقوب (1388)، از اینجا آغاز می‎شود؛ تاریخچه جنبش دانش‎آموزی در ایران اسلامی، تهران: اتحادیه انجمن‎های دانش‎آموزی.
  • چپ در ایران به روایت اسناد ساواک (کتاب نهم) سازمان جوانان حزب توده (1380)، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات.
  • حزب توده ایران؛ از آغاز تا پیدایی بهمن 1357 (1362)، بی‎نا.
  • خان بابا تهرانی، مهدی (1368)، نگاهی از درون به جنبش چپ در ایران؛ گفتگو با مهدی خان بابا تهرانی، حمید شوکت، پاریس: بازتاب.
  • رضوانی، محسن (1386)، نگاهی از درون به جنبش چپ ایران، به کوشش حمید شوکت، تهران: اختران.
  • ضیاءظریفی، ابوالحسن (1402)، سازمان دانشجویان دانشگاه تهران، تهران: شیرازه.
  • کسروی، احمد (1383)، تاریخ مشروطه، تهران: امیرکبیر.
  • گزارش‎های محرمانه شهربانی 1324-1328 (1371)، به کوشش مجید تفرشی و محمود طاهراحمدی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران.
  • مدیرشانه‎چی، محسن (1388)، پنجاه سال فراز و فرود حزب توده ایران، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  • مرادی خلج، محمدمهدی (1397)، شیراز در دوران نهضت ملی شدن نفت، تهران: کویر.
  • هوشنگ مهدوی، عبدالرضا (1385)، در حاشیه سیاست خارجی (خاطرات)، تهران: آسیم.

  مقاله

  • قانونی، مریم؛ نورائی، مرتضی و الله‌یاری، فریدون (1401)، بررسی نقش‎آفرینی جنبش دانش‎آموزی در عمومی‎سازی مبارزات انقلاب اسلامی؛ مطالعه موردی دانش‌آموزان مقطع متوسطه شهر اصفهان (1350-1357)، گنجینه اسناد، 32 (125)، 7-45.

  Doi:10.30484/GANJ.2022.2916

  پایان‌نامه

  • حسینی، جواد (1390)، فعالیت‎های سیاسی، فرهنگی و اجتماعی دانشجویان از سال 1320-1332 در ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد تاریخ، دانشگاه فردوسی مشهد.

  نشریات

  • اتحاد ملی، 27مرداد 1332
  • آخرین نبرد، 5 آذرماه 1330
  • به سوی آینده، 2 مهرماه 1330
  • پرچمدار؛ ارگان سازمان پان ایرانیست، یکشنبه 27 مهرماه 1331.
  • جرس، 1 آذرماه 1330: 4
  • حرفه، 3 خرداد 1330
  • راهنمای ملت، 17 آبان 1330
  • رزم، 25 شهریور 1330
  • شجاعت، 28 مرداد 1332
  • شهباز، 27 مرداد 1332
  • قیام ملی، 13 آبان 1330
  • کیهان، 29 مرداد 1332

  اسناد

  • ساکما (سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران): 03465/297
  • ساکما: 39448/310

  ب) منابع انگلیسی

  Books

  • Foreign Relation of the United States 1952-1954. (2017). Ed James C. Van Hook, Washington: United States Government Publishing Office.

سابقه مقاله