Chúng ta luôn được thưởng vì những gì chúng ta giỏi

Trong bộ câu hỏi phỏng vấn tuyển dụng luôn có một câu kinh điển: “Bạn giỏi làm gì?”. Những biến thể của nó có thể là điểm mạnh của bạn là gì, bạn tự tin nhất ở lĩnh vực nào, hoặc bạn thường nhận được lời khen nào từ sếp cũ?

Trừ khi chưa từng đi làm, hầu như ai cũng có thể trả lời câu hỏi này một cách dễ dàng. Đa số chúng ta đều biết mình giỏi một vài thứ.

Nhưng trong các cuốn sách phát triển bản thân, câu hỏi thường gặp lại là: “Bạn muốn sống mỗi ngày như thế nào?”.

Tôi không biết bạn có câu trả lời ngay lập tức hay không. Nhưng vài năm trước, tôi phát hiện ra mình không trả lời được câu hỏi đó.

Nhận ra mình mù mờ về cách mình muốn sống ở độ tuổi trưởng thành cũng đau y như việc bạn đang đi rất nhanh rồi đập thẳng đầu vào một tấm kính trong suốt, ngay trước mặt rất nhiều người. Bạn đau điếng, nhưng phản xạ tự nhiên là vẫn phải giả vờ như không có chuyện gì xảy ra. Bạn đứng thẳng người lên, chỉnh lại quần áo và bước tiếp, trong khi đầu chỉ có một câu hỏi duy nhất: Làm sao mình có thể không nhìn thấy một tấm kính lớn như vậy?

Ở nơi làm việc, cách nhanh nhất để bị giao thêm việc là làm tốt việc được giao.

Nhiều người không thấy điều này có gì bất thường. Một người luôn đạt doanh số bán hàng của tháng sẽ được giao là “người gánh team” hoặc phụ trách những khách hàng khó tính. Một người có nhiều ý tưởng mới để triển khai tốt một dự án sẽ được phân công thêm vài dự án khác trước khi lên làm trưởng phòng dự án vào một ngày nào đó.

Lẽ thường tình của cuộc đời là như vậy, người chịu khó học hỏi thường được trao thêm cơ hội, người làm tốt thường nhận được nhiều việc hơn, và người đáng tin cậy thường phải gánh vác nhiều trách nhiệm hơn.

Tất nhiên đi kèm với những nhiệm vụ khó khăn hơn hay chức vụ cao hơn là những phần thưởng như tăng lương, thăng chức,... Nhưng phần thưởng lớn nhất của việc làm tốt một việc là … chúng ta sẽ phải làm việc đó nhiều hơn.

Có một cái bẫy tiềm ẩn trong việc giỏi giang mà đa số chúng ta không biết.

Trong cuốn sách nghiên cứu về động lực con người, hai nhà tâm lý học Edward Deci và Richard Ryan - cha đẻ của Thuyết tự quyết - đã chỉ ra một nghịch lý: Khi một người bắt đầu nhận được phần thưởng như lương, thưởng, lời khen,... cho một việc họ vốn dĩ làm vì yêu thích, bộ não của họ sẽ tự động trải qua một quá trình “chuyển giao quyền lực”.

Hai trạng thái này được gọi là Động lực nội tại và Động lực bên ngoài. Động lực nội tại là khi chúng ta làm một việc vì bản thân việc đó khiến mình thấy thú vị và thỏa mãn. Động lực bên ngoài là khi chúng ta làm việc đó vì những gì chúng ta nhận được như điểm số, danh hiệu, tiền bạc, chức vụ, sự công nhận, hay không muốn làm người khác thất vọng,...

Nghịch lý ở chỗ, khi động lực bên ngoài như lời khen của sếp, tiền lương, thưởng hay sự thăng chức đều đặn,... xuất hiện quá lâu, nó không làm tăng thêm tình yêu của chúng ta dành cho công việc mà dần dần tiêu diệt và thay thế tình yêu đó. Nó biến chúng ta từ chỗ làm việc vì “tôi muốn” thành làm việc vì “tôi phải”. Cho đến một ngày, chúng ta vẫn làm rất tốt, nhưng lòng chúng ta hoàn toàn trống rỗng.

Đây chính là tấm kính trong suốt ở nơi công sở.

Một kỹ năng được rèn giũa từ niềm vui thuần khiết và một kỹ năng được sinh ra từ áp lực bên ngoài trông giống hệt nhau về kết quả. Cả hai đều tạo ra phần thưởng. Nhưng chỉ có một thứ thực sự nuôi dưỡng chúng ta, trong khi thứ còn lại có thể hút cạn chúng ta mỗi ngày.

Sau khi chúng ta đã dành hàng thập kỷ để trở nên xuất sắc, chúng ta sẽ hoàn toàn đánh mất khả năng phân biệt chúng. Chúng ta nhìn vào danh sách những việc mình làm tốt và không còn biết đâu là thứ mình thực sự muốn làm và đâu là thứ mình đang làm vì không muốn đánh mất những gì nó mang lại.

Tất nhiên, nếu câu hỏi này xuất hiện vào năm hai mươi lăm tuổi, bạn sẽ nói rằng hãy bớt viễn vông lại. Ở tuổi đó, việc theo đuổi điều mình thích hay nghĩ về cuộc sống mình muốn là một sự xa xỉ. Bạn phải kiếm tiền thuê nhà, mua xe, đổ xăng, ăn uống, sắm sửa và đủ thứ linh tinh khác. Bạn buộc phải tìm ra thứ mình giỏi mà người khác thích vì đó là cách nhanh nhất để có người trả tiền cho bạn.

Nhưng nhìn sâu vào bản chất, năng lực của chúng ta hiếm khi sinh ra từ một sự lựa chọn tự do hay đam mê thuần khiết.

Hãy nhớ lại những năm tháng đi học.

Phần lớn chúng ta lao vào học tập và mài sắc các kỹ năng không phải vì tò mò hay sở thích mà vì một nỗi sợ vô hình: sợ thua kém bạn bè, sợ không đủ tốt, hoặc bị ám ảnh bởi hai chữ “chăm chỉ”. Chúng ta thường không thích thú gì khi được khen là chăm chỉ vì nó giống một lời an ủi hơn là một lời khen. Nó thuộc về nhóm những tính từ người lớn hay dành cho những đứa trẻ không đủ phẩm chất để được gọi là thông minh.

Những đứa trẻ lớn lên với cảm giác mình chưa bao giờ đủ tốt hay chỉ ở mức chăm chỉ sẽ tự cài đặt vào đầu một thang đo năng lực méo mó. Cái thang đo đó luôn kẹt ở mức “thiếu tự tin”, nó thôi thúc chúng ta phải liên tục đạt được thành tựu lớn hơn để đổi lấy sự công nhận của người khác.

Và thế là , cứ mỗi khi cảm thấy chưa đủ giỏi, chúng ta thường đi học và chăm chỉ hơn. Được giao một trách nhiệm mới, lại đi học. Được thăng chức, lại đăng ký học. Một khóa học mới luôn mang lại cảm giác rất dễ chịu, vì nó tạm thời che giấu được nỗi sợ của một đứa trẻ kém tự tin năm nào.

Chúng ta bồi dưỡng năng lực để giúp chúng ta tự tin hơn suốt một phần tư thế kỷ, để rồi nhận ra cái giá đắt nhất của những năm tháng bận rộn không nằm ở số giờ làm việc. Nó nằm ở chỗ: chúng ta không còn thời gian để hỏi xem mình thực sự muốn mỗi ngày của mình trôi qua ra sao.

Mỗi lần muốn thay đổi công việc, chúng ta thường bắt đầu bằng việc làm lại CV. Nếu tự mình làm chủ, chúng ta cũng sẽ viết trên trang giới thiệu về những thành tựu đã đạt được: bằng cấp, chức vụ, các dự án thành công,...

Nhưng CV hay trang giới thiệu chỉ là nhật ký về những gì chúng ta đã được khen thưởng và được trả tiền. Nó cho chúng ta biết chúng ta giỏi điều gì khi có người đánh giá, chứ không cho biết chúng ta là ai khi việc khen thưởng không xuất hiện.

Có lần tôi phải nằm bệnh viện, do lạ chỗ và tác dụng của thuốc, tôi không thể nào ngủ được nên đã lôi một bài tập trong cuốn sách mang theo ra làm. Đó là bài tập liệt kê 20 việc bạn làm giỏi, 20 việc bạn thích làm và 20 việc bạn muốn làm mỗi ngày nếu tiền không phải là vấn đề.

Thường thì tôi không bao giờ làm các bài tập trong sách. Nhưng đêm đó, bài tập để giết thời gian này đã ở cùng tôi và quay lại với tôi nhiều tháng sau đó. Bởi vì danh sách những việc tôi giỏi xuất hiện rất nhanh, danh sách những việc tôi thích được điền chậm hơn một chút và danh sách những việc tôi muốn làm mỗi ngày gần như bỏ trống. Đó là lần đầu tiên tôi nhận ra hai danh sách đầu không hề đảm bảo sẽ dẫn đến danh sách thứ ba.

Trong một thời gian rất dài, tôi nghĩ việc mình làm giỏi chính là việc mình thích làm và nên làm cho đến khi đứng trước câu hỏi: Liệu những gì chúng ta đang làm tốt có phải là những gì chúng ta thực sự muốn sống cùng mỗi ngày?

Câu hỏi này đã khiến tôi nhiều lần xem lại những tấm ảnh mà tôi lưu trong album ảnh yêu thích nhất của mình. Ảnh chụp một tác giả truyện tranh mà tôi yêu thích ngồi cạnh những chú chó corgi trong khu vườn của bà. Ảnh những căn phòng làm việc đầy sách nhìn ra khoảng sân yên tĩnh. Ảnh những vùng đất hoang sơ tôi muốn một ngày mình có thể đến,...

Câu hỏi này cũng đã khiến tôi bắt đầu trồng một khu vườn cho riêng mình mỗi khi dời đến một căn nhà thuê mới, bắt đầu dành những ngày cuối tuần để đi lang thang đây đó và bắt đầu viết The New Page,…

Thuyết tự quyết mà tôi đã đề cập ở trên chỉ ra rằng, khi không có phần thưởng nào được đưa ra, thứ dẫn dắt con người chính là cảm giác tự do, sự tò mò và niềm vui thuần khiết khi được khám phá. Những gì chúng ta muốn làm khi tiền bạc và danh tiếng không còn là vấn đề - đó mới là dữ liệu trung thực nhất cho thấy cuộc sống mà chúng ta thực sự muốn thuộc về.

Chúng ta cần phải xác định được cuộc sống mà chúng ta muốn thực sự sống bởi vì năng lực chúng ta giỏi chỉ là phương tiện, còn lối sống chúng ta muốn mới là đích đến.

Nếu không biết mình muốn sống một ngày như thế nào, chúng ta sẽ mãi mãi dùng cả đời để đi nâng cấp một chiếc xe mà không biết mình sẽ lái đi đâu. Chúng ta sẽ bị những lời khen, những khoản tiền thưởng và những danh hiệu dẫn dắt, để rồi tự nguyện dâng hiến mười tiếng mỗi ngày để tối ưu hóa một cuộc sống mà chính mình không hề lựa chọn.

Bạn không thể đến được nơi mình muốn nếu ngay từ đầu bạn còn không biết điểm đến của mình trông ra sao.

Biết mình muốn sống ra sao không phải để ngày mai chúng ta bỏ việc chạy theo đam mê mà là để giữ cho cái đầu của mình hoàn toàn tỉnh táo. Khi đã rõ cái đích, chúng ta vẫn sẽ đi làm bằng thứ mình giỏi, nhưng với một tâm thế khác: Chúng ta dùng phương tiện để tích lũy tài chính, nhằm từng bước mua lại tự do và dịch chuyển về phía những ngày mình muốn sống.

Nguồn gốc của từ sự nghiệp - career - trong tiếng Latin là carrus, có nghĩa là “xe ngựa”, và trong tiếng Pháp cổ, carrière mang nghĩa là “đường đua dành cho xe ngựa”. Dần dần, nó được dùng để ẩn dụ cho “lộ trình của một đời người”.

Ý nghĩa nguyên bản này tiết lộ một sự thật: Khi ném mình vào một “sự nghiệp”, chúng ta thực chất đang bước vào một đường đua được thiết kế sẵn. Trên đường đua đó, hệ thống đã định sẵn vạch đích, luật chơi và tốc độ tối thiểu để không bị loại bỏ.

Sự nghiệp có thể giúp chúng ta biết mình có thể lao đi nhanh đến mức nào trên đường đua của người khác, nhưng nó hoàn toàn bất lực trước một câu hỏi: Đâu là nơi chúng ta thực sự muốn dừng chân?

Năng lực chúng ta giỏi chỉ là phương tiện để chạy. Nhưng lối sống chúng ta muốn mới là cái đích của hành trình.

Tôi không có ý định vứt bỏ những năng lực mình đã mất hai mươi năm để tích lũy. Thực tế, chính những việc tôi làm giỏi đang nuôi sống gia đình tôi lúc này. Giỏi là chiếc bánh mì cho hiện tại, nhưng nó không nên là thứ duy nhất định hình nên tương lai.

Nếu có thể quay lại nói chuyện với chính mình năm hai mươi lăm tuổi, tôi cũng sẽ không khuyên cô gái ấy rời khỏi đường đua để chạy theo đam mê. Tôi chỉ muốn mình dành nhiều thời gian hơn để bóc tách ba câu hỏi mà mình đã bỏ sót, thay vì chất tất cả lên chiếc xe mang tên sự nghiệp.

• Mình đang giỏi việc gì? Đó là chiếc xe của tôi. Tôi sẽ vận hành nó với sự chuyên nghiệp cao nhất để đổi lấy sự an toàn tài chính. Nhưng tôi sẽ luôn tỉnh táo để biết rằng, đó là thứ tôi làm tốt, chứ chưa chắc là nơi tôi muốn sống cùng mỗi ngày.

• Mình thực sự thích làm gì? Đó là nguồn nhiên liệu để nuôi dưỡng tâm hồn. Tôi thích làm vườn, thích viết, thích đi, thích chia sẻ... tôi sẽ làm nó trong bóng tối, sau những giờ đi làm, dửng dưng và không vội vã bắt nó phải gánh chỉ tiêu doanh số hay áp lực kiếm tiền.

• Mình thực sự muốn làm gì mỗi ngày? Đó là cái đích. Tôi muốn một ngày tất bật với những cuộc họp, những kế hoạch kinh doanh lớn lao, hay tôi muốn một ngày bình lặng bên trang viết và những suy nghĩ?

Ngày mai tôi vẫn sẽ đi làm và làm thật tốt những gì mình được giao. Nhưng tôi sẽ không để những gì mình đang làm giỏi trả lời thay câu hỏi: Mình muốn sống mỗi ngày như thế nào.

Đây là một bài trong loạt bài về chủ đề “Chuyện đi làm”.

Tôi không viết về cách thăng tiến nhanh hơn hay cách biến đam mê thành công việc. Tôi quan tâm nhiều hơn đến mối quan hệ giữa con người và công việc - điều chúng ta mong đợi ở nó, điều nó mang lại và cả những điều nó không thể cho chúng ta.

Nếu bạn muốn đọc thêm: