ગુજરાતમાં કહેવાતી દારૂબંધીમાં નકલી દારૂથી મોતનો ખતરો: શું હવે આવી ગયો છે જનહિત વચ્ચે હવે ખુલ્લી ચર્ચાનો સમય

દારૂબંધીનો હેતુ સારો હોઈ શકે, પરંતુ તેની અમલવારીના પરિણામોનું નિષ્પક્ષ મૂલ્યાંકન પણ એટલું જ જરૂરી

ગુજરાતની દારૂબંધી અંગે ચર્ચા થાય ત્યારે વાત ઘણી વખત બે અતિરેક વચ્ચે અટકી જાય છે. એક તરફ દારૂબંધીને ગુજરાતની સામાજિક ઓળખ અને નશામુક્ત સમાજના આદર્શ સાથે જોડવામાં આવે છે, જ્યારે બીજી તરફ વાસ્તવિકતા એ છે કે દારૂની માંગ સંપૂર્ણપણે ગાયબ થઈ નથી. પરિણામે કાયદેસર બજાર બંધ હોવા છતાં ગેરકાયદેસર પુરવઠો, હેરાફેરી, બૂટલેગિંગ અને નકલી દારૂ જેવી સમસ્યાઓ સામે આવતી રહે છે. આ પરિસ્થિતિમાં મૂળ પ્રશ્ન માત્ર “દારૂબંધી હોવી કે નહીં?” એટલો સરળ નથી. મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે વર્તમાન નીતિ ખરેખર તેના જાહેરહિતના હેતુઓ સિદ્ધ કરી રહી છે કે નહીં.

દારૂનો માનવ સમાજ સાથેનો સંબંધ હજારો વર્ષ જૂનો છે. વિશ્વના મોટા ભાગના દેશોમાં દારૂનું ઉત્પાદન, વેચાણ અને સેવન સંપૂર્ણ પ્રતિબંધિત કરવાને બદલે લાઇસન્સ, ઉંમર મર્યાદા, સમયની મર્યાદા, કરવેરા, ડ્રાઇવિંગ કાયદા અને જાહેર સ્થળે પીવા પર નિયંત્રણ જેવી વ્યવસ્થાઓથી નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે. ભારતમાં પણ રાજ્યો પ્રમાણે નીતિ અલગ છે. ગુજરાત ઉપરાંત બિહાર અને નાગાલેન્ડ જેવા રાજ્યોમાં પણ સંપૂર્ણ અથવા કડક દારૂબંધીના કાયદા છે; તેથી “ભારતના 90 ટકા વિસ્તારમાં દારૂની છૂટ છે” અથવા “વિશ્વના 98 ટકા વિસ્તારમાં દારૂની છૂટ છે” જેવા ચોક્કસ આંકડા વિશ્વસનીય સત્તાવાર સ્ત્રોત વગર રજૂ કરવાનું ટાળવું જોઈએ. કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રાલયના દસ્તાવેજોમાં પણ સ્પષ્ટ છે કે ભારતમાં દારૂ અંગેના કાયદા રાજ્ય પ્રમાણે નોંધપાત્ર રીતે બદલાય છે.

આ પણ વાંચોઃ શું ગુજરાતમાંથી દારૂબંધી હટાવી દેવી જોઈએ? : નિયમોમાં ફેરફાર થાય તો કોને ફાયદો-કોને નુકસાન? જાણો દારૂબંધી અંગે તમામ સવાલોના જવાબ

ગુજરાતની દારૂબંધીમાં દેખાતો સૌથી મોટો વિરોધાભાસ

ગુજરાતમાં દારૂબંધી સંપૂર્ણ અને સર્વવ્યાપી છે એવું કહેવું પણ વ્યવહારિક રીતે અધૂરું ચિત્ર આપે છે. ગુજરાત પ્રોહિબિશન એક્ટ હેઠળ પરમિટ અને ચોક્કસ કાનૂની પરવાનગીઓની વ્યવસ્થા છે. વધુમાં, GIFT City માટે રાજ્ય સરકારે વિશેષ નિયમો હેઠળ લાઇસન્સપ્રાપ્ત સંસ્થાઓમાં નિયંત્રિત રીતે દારૂ પીરસવાની વ્યવસ્થા ઊભી કરી છે. 30 ડિસેમ્બર 2023ના સરકારી આદેશમાં GIFT City માટે FL-III લાઇસન્સ, કર્મચારીઓ માટે Liquor Access Permit અને સત્તાવાર મુલાકાતીઓ માટે Temporary Permit જેવી જોગવાઈઓ સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે. એટલે આજે ગુજરાતમાં ચર્ચા માત્ર “દારૂબંધી સામે દારૂની છૂટ”ની નથી, પરંતુ કયા વર્ગને, કયા સ્થળે અને કઈ શરતો હેઠળ કાયદેસર ઍક્સેસ મળે છે તેની પણ છે. આ પરિસ્થિતિ એક મહત્વનો સામાજિક સવાલ ઊભો કરે છે. જો રાજ્ય નિયંત્રિત પરમિટ, વિશિષ્ટ વિસ્તારો અને લાઇસન્સિંગની વ્યવસ્થા દ્વારા ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં દારૂની મંજૂરી આપી શકે છે, તો શું સમગ્ર નીતિનું ફરીથી મૂલ્યાંકન કરીને “નિયંત્રિત વેચાણ” સામે “સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ”ની અસરકારકતા અંગે ખુલ્લી ચર્ચા ન થવી જોઈએ? આ પ્રશ્નનો જવાબ ભાવના કે રાજકીય માન્યતા પરથી નહીં, પરંતુ જાહેર આરોગ્ય, ગુનાખોરી, પોલીસ પરનો ભાર, નકલી દારૂથી થતાં મૃત્યુ, આર્થિક અસર અને સામાજિક પરિણામોના આંકડાઓ પરથી શોધવો જોઈએ.

આ પણ વાંચોઃ પોલીસમાં સિલેક્શનની પાર્ટીથી ગુજરાતમાં શરૂ થયું મોતનું તાંડવ : ક્યાં, કોણે અને કેવી રીતે બનાવ્યો લોકો ટપોટપ મરી જાય એવો ઝેરી દારૂ? જાણો નકલી દારૂકાંડની સંપૂર્ણ કહાની

શું દારૂબંધીથી ગુનાખોરી ઘટે છે?

“દારૂ છૂટશે એટલે ગુનો વધશે” અને “દારૂબંધી એટલે ગુનો ઘટશે” - બંને નિવેદનોને સીધા અને સર્વમાન્ય સત્ય તરીકે સ્વીકારી લેવું યોગ્ય નથી. ગુનાખોરી પર દારૂનો પ્રભાવ ચોક્કસ પ્રકારના ગુનાઓમાં હોઈ શકે છે, પરંતુ કોઈ રાજ્યમાં દારૂબંધી છે કે નહીં અને ત્યાં કુલ ગુનાખોરી કેટલી છે, એ બંને વચ્ચે સીધો કારણ-પરિણામનો સંબંધ સ્થાપિત કરવા માટે વૈજ્ઞાનિક તુલનાત્મક અભ્યાસ જરૂરી છે. ગુજરાતની સરહદે મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશ જેવા રાજ્યો છે, જ્યાં દારૂનું કાયદેસર વેચાણ થાય છે. બીજી તરફ દમણ અને દીવ જેવા નજીકના વિસ્તારોમાં પણ લાંબા સમયથી અલગ દારૂ નીતિ રહી છે. પરંતુ માત્ર એટલા આધારે “ત્યાં ગુનો ઓછો છે એટલે દારૂના કારણે ગુનો વધતો નથી” એવું કહેવું પણ યોગ્ય નહીં બને. દરેક રાજ્યમાં વસ્તી, શહેરીકરણ, ગરીબી, રોજગાર, પોલીસ વ્યવસ્થા, સામાજિક માળખું અને ગુનાના પ્રકારો અલગ હોય છે. એટલે ગુજરાત અને પડોશી રાજ્યોની તુલના કરવી હોય તો સમાન માપદંડો સાથે લાંબા ગાળાનો અભ્યાસ જરૂરી છે. આ ચર્ચાનો બીજો મહત્વનો ભાગ પોલીસ અને ન્યાયતંત્ર પરનો ભાર છે. ગુજરાત પોલીસના સત્તાવાર દસ્તાવેજોમાં પ્રોહિબિશન અને એક્સાઇઝ ગુનાના અલગ આંકડાકીય વર્ગો જાળવવામાં આવે છે. એટલે દારૂબંધીની અમલવારી પોલીસ વ્યવસ્થાના નિયમિત કામનો એક હિસ્સો છે તે સ્પષ્ટ છે. પરંતુ “પોલીસનો મોટાભાગનો સમય દારૂના કેસોમાં જ જાય છે” અથવા “દારૂબંધી દૂર થાય તો એટલો જ પોલીસ સ્ટાફ બીજા ગુનાઓ માટે ઉપલબ્ધ થઈ જશે” એવો દાવો કરવા માટે ચોક્કસ પોલીસ-સમય, કેસવર્કલોડ અને માનવબળના સત્તાવાર આંકડા જરૂરી છે.

આ પણ વાંચોઃ નકલી દારૂ બનાવનાર 'ડૉક્ટર' સહિત 9ના મોત, વરતેજ PI સસ્પેન્ડ : નકલી દારૂ પીને સોનગઢના શિક્ષકે ઘરમાં કરી લોહીની ઉલ્ટી, 3 દિવસથી બેભાન છે સુરતનો યુવક

નકલી દારૂનો પ્રશ્ન સૌથી ગંભીર કેમ છે?

ગુજરાતમાં દારૂબંધીની ચર્ચામાં કદાચ સૌથી વધુ ગંભીર મુદ્દો “દારૂ પીવો કે નહીં” કરતાં “જો કોઈ દારૂ પીવાનું પસંદ કરે તો તેને શું મળે?” એવો બની શકે છે. કાયદેસર, ગુણવત્તા-નિયંત્રિત ઉત્પાદન ઉપલબ્ધ ન હોય અને માંગ ગેરકાયદેસર બજાર તરફ વળે ત્યારે નકલી, ભેળસેળવાળો અથવા ઝેરી દારૂ લોકોના જીવ માટે મોટું જોખમ બની શકે છે. અહીં રાજ્યની જવાબદારી માત્ર દારૂ પકડવાની નથી. જો ગેરકાયદેસર દારૂનો પુરવઠો થાય છે તો તેની પાછળનું સંગઠિત નેટવર્ક, સપ્લાય ચેઇન, નાણાકીય વ્યવહારો અને ભેળસેળ કરનારાઓ સામે કડક કાર્યવાહી કરવી જરૂરી છે. સાથે સાથે નકલી દારૂની ઘટનાઓમાંથી મળેલા પાઠના આધારે જાહેર આરોગ્યની સુરક્ષા પણ નીતિનો ભાગ બનવી જોઈએ. જો ભવિષ્યમાં ગુજરાત દારૂબંધીમાં કોઈ ફેરફાર વિશે વિચાર કરે, તો તેનો અર્થ “દારૂ બધે અને કોઈ નિયંત્રણ વગર” એવો ન હોવો જોઈએ. ઉંમર મર્યાદા, લાઇસન્સવાળા વેચાણ કેન્દ્રો, ગુણવત્તા નિયંત્રણ, કડક ડ્રાઇવિંગ કાયદા, જાહેર સ્થળે પીવા પર નિયંત્રણ, મહિલાઓ અને બાળકોને અસરથી બચાવવા માટેની વ્યવસ્થા તથા નશાની લત ધરાવતા લોકો માટે સારવાર અને પુનર્વસન - આ બધું એક સંકલિત નીતિનો ભાગ બની શકે.

આ પણ વાંચો: જે ‘ડૉક્ટરે’ ઝેરી દારૂ બનાવ્યો, એ જ દારૂ બન્યો તેના મોતનું કારણ : ઉજ્જૈનથી ડોકટર આવ્યો, અમદાવાદથી મિથેનોલ અને ભાવનગરમાં દારૂ તૈયાર, નકલી દારૂકાંડનું સૌથી મોટું કનેક્શન

દારૂ કરતાં તમાકુ અંગે પણ એટલી જ ગંભીરતા જોઈએ

આ ચર્ચામાં તમાકુનો મુદ્દો પણ અવશ્ય જોડવો જોઈએ. ગુજરાતમાં 15 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકોમાં કોઈપણ સ્વરૂપે તમાકુ વાપરવાનું પ્રમાણ GATS-2ના 2016-17ના આંકડા મુજબ 25.1 ટકા હતું. પુરુષોમાં આ પ્રમાણ 38.7 ટકા અને મહિલાઓમાં 10.4 ટકા હતું. એટલે તમાકુનો ઉપયોગ ગુજરાત માટે પણ ગંભીર જાહેર આરોગ્યનો મુદ્દો છે. ગુજરાત કેન્સર એન્ડ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ પણ સતત તમાકુના નુકસાન અને કેન્સર વચ્ચેના જોખમ અંગે જનજાગૃતિ કાર્યક્રમો ચલાવે છે. તેની 2024-25ની વાર્ષિક અહેવાલમાં તમાકુ સંબંધિત આરોગ્ય જોખમો સામે જાગૃતિ માટે વિવિધ જિલ્લાઓમાં કાર્યક્રમોનો ઉલ્લેખ છે. તેથી “દારૂ સામે કડકાઈ અને તમાકુ સામે સહનશીલતા” જેવી અસંગતતા અંગે પણ સમાજે પ્રશ્ન પૂછવો જોઈએ. જોકે દારૂ અને તમાકુના આરોગ્ય જોખમોની સરખામણી કરતાં વૈજ્ઞાનિક પુરાવા અને ઉપયોગના પ્રકારોને ધ્યાનમાં રાખવા જરૂરી છે.

હવે દારૂબંધી પર ભાવનાથી નહીં, આંકડાથી નિર્ણય થવો જોઈએ

મારો અભિપ્રાય એટલો છે કે ગુજરાતે દારૂબંધીને લઈને “આપણે આવું જ કરતા આવ્યા છીએ એટલે આવું જ ચાલવું જોઈએ” અને “દારૂ છૂટશે એટલે બધું સારું થઈ જશે” - બંને માન્યતાઓથી આગળ વધવાની જરૂર છે. દારૂબંધીથી ખરેખર કેટલો દારૂ અટકે છે, કેટલો ગેરકાયદેસર બજારમાં જાય છે, પોલીસના કેટલા માનવ-કલાક તેમાં વપરાય છે, કોર્ટમાં કેટલા કેસ જાય છે, નકલી દારૂથી કેટલા લોકો મૃત્યુ પામે છે, દારૂના કારણે કેટલા અકસ્માત અને હિંસાના બનાવો થાય છે અને કાયદેસર નિયંત્રણવાળા મોડલથી શું પરિણામ આવી શકે - આ તમામ બાબતો પર સ્વતંત્ર અને જાહેર રીતે ઉપલબ્ધ અભ્યાસ થવો જોઈએ.

ગુજરાત સરકાર ઇચ્છે તો નિષ્ણાતો, પોલીસ, ન્યાયતંત્ર, ડૉક્ટરો, સમાજશાસ્ત્રીઓ, અર્થશાસ્ત્રીઓ, મહિલા સંગઠનો અને સામાન્ય નાગરિકોને સામેલ કરીને સમગ્ર દારૂબંધી નીતિનું સામાજિક ઓડિટ કરાવી શકે. પરિણામે જો સંપૂર્ણ દારૂબંધી જ શ્રેષ્ઠ સાબિત થાય તો તેને વધુ અસરકારક બનાવવી જોઈએ. અને જો નિયંત્રિત દારૂ નીતિ જાહેરહિતમાં વધુ અસરકારક સાબિત થાય તો તેના પર પણ ખુલ્લા મનથી વિચાર થવો જોઈએ. આ ચર્ચાનો હેતુ દારૂને પ્રોત્સાહન આપવાનો નથી. હેતુ એટલો જ છે કે નીતિનું મૂલ્યાંકન તેના હેતુ અને પરિણામ બંનેથી થવું જોઈએ. દારૂ પીવું વ્યક્તિગત પસંદગી ગણાય કે સામાજિક જોખમ - તે અંગે મતભેદ હોઈ શકે; પરંતુ નકલી દારૂથી લોકોના જીવ જાય, ગેરકાયદેસર નેટવર્ક વિકસે અને પોલીસ તથા ન્યાયતંત્રના સંસાધનોનો મોટો હિસ્સો એક જ પ્રકારના ગુનામાં વપરાય, તો આ વ્યવસ્થાની અસરકારકતા અંગે પ્રશ્ન પૂછવો લોકશાહી સમાજમાં સ્વાભાવિક છે.

ગુજરાતે હવે દારૂબંધીના પ્રશ્નને રાજકીય સૂત્ર કે નૈતિક વિવાદ તરીકે નહીં, પરંતુ જાહેર આરોગ્ય, કાયદો અને વ્યવસ્થા, અર્થતંત્ર, પોલીસ-ન્યાયતંત્રનો ભાર અને નાગરિક સ્વતંત્રતા - આ પાંચેય પરિમાણોને સાથે રાખીને જોવાની જરૂર છે. જો ક્યારેક નીતિમાં ફેરફાર થાય તો તે બેફામ દારૂ સંસ્કૃતિ માટે નહીં, પરંતુ કડક નિયમન, ગુણવત્તા નિયંત્રણ અને જવાબદાર સેવન માટેનો મોડલ હોવો જોઈએ. અને જો દારૂબંધી યથાવત્ રાખવામાં આવે તો પણ તેની અમલવારી એવી હોવી જોઈએ કે નકલી દારૂ અને ગેરકાયદેસર માફિયાને ફાયદો ન થાય. અંતે સવાલ “દારૂ સારો કે ખરાબ?”નો નથી. સવાલ એ છે કે ગુજરાતના નાગરિકોના આરોગ્ય, સુરક્ષા અને જાહેર નાણાં માટે કઈ નીતિ ખરેખર વધુ અસરકારક છે? આ સવાલનો જવાબ લાગણીથી નહીં, પરંતુ પારદર્શક આંકડા અને નિષ્પક્ષ અભ્યાસથી મળવો જોઈએ. સમાજ અને સરકારે આ મુદ્દે પૂર્વગ્રહ વગર, પરંતુ જવાબદારી સાથે વિચાર કરવાનો સમય આવી ગયો છે.