Systeemkritiek is geen hypocrisie

Wie mij een beetje kent, weet dat ik geen fan ben van het kapitalisme. Ik zal mijn afkeer tegen het kapitalisme ook niet onder stoelen of banken schuiven. Doordat ik daar vrij open ben, voer ik hierover verrassend vaak discussies met mensen. Familie, vrienden, collega's, als het over kapitalisme gaat ga ik geen discussie uit de weg.

Maar af en toe kom ik iemand tegen die, zodra ik mijn kritiek op het kapitalisme uit, mijn kritiek beantwoord met een spottend gesnuif en een scheve grijns. "Maar je hebt toch een huis, een auto en kleren? Je verdient salaris en je geeft dat geld uit!" De een gebruikt meer woorden dan de ander om mij hypocriet te noemen, omdat ik kritiek uit op een systeem waar ik aan deelneem en waarvan ik onderdeel ben.

De bewering dat ik hypocriet ben omdat ik systeemkritiek lever, is natuurlijk een drogreden. Het zou betekenen dat kritiek op een systeem, zoals het kapitalisme, enkel legitiem is als je er volledig buiten staat. En dat is in het geval van kapitalisme gewoonweg onmogelijk. Het kapitalisme heeft zich de afgelopen eeuwen in elke vezel van onze maatschappij, op elk denkbaar niveau, weten binnen te dringen. Ik denk dat de gemiddelde parasiet jaloers zal zijn op hoe goed het kapitalisme zich in alle aspecten van het leven heeft weten te nestelen. Maar hoewel het kapitalisme zo diep zit verweven in onze huidige samenleving, betekent het niet dat kapitalisme een natuurwet is. Verre van, zelfs.

Maar ondanks dat het geen natuurwet is, staat niet deel nemen aan het kapitalisme, zoals Hang Youth het bijna poëtisch omschrijft, "[gelijk aan] gevangenisstraf. Je vrijheid berust op die dwang." Niet deel nemen aan het kapitalistisch systeem kan eigenlijk alleen als je je hele leven opoffert. Als je als een kluizenaar diep in een bos gaat wonen, zonder sociaal contact, en volledig zelfvoorzienend bent, kun je er misschien aan ontsnappen. Hoewel het in de afgelopen decennia een enkeling gelukt is om eraan te ontsnappen (hoewel vaak om andere redenen dan het niet willen deel nemen aan het kapitalistisch systeem) is dat voor het overgrote deel van de bevolking geen optie. Volgens de eerder genoemde drogreden zou dus alleen de kluizenaar kritiek mogen uiten op het kapitalistisch systeem, omdat hij er volledig buiten staat.

Enfin, mijn insteek van dit stuk was niet om mijn kritiek op het kapitalisme te uiten (wellicht dat ik daar ooit eens uitgebreider op inga), maar om te beargumenteren dat systeemkritiek niet hypocriet is. Dit stuk gaat niet over kritiek op en alternatieven voor kapitalisme, maar puur over het principe dat kritiek leveren op een systeem niet betekent dat je er niet in kunt functioneren, met kapitalisme als voorbeeld.

Systeemkritiek betekent niet dat je geen deel wilt nemen, maar dat je verbetering zoekt. Het gaat niet over individuele keuzes, maar over de structuren en machtsdynamieken die ons beperken. Klagen over je werk of over je baas is ook een vorm van systeemkritiek, dat zou volgens diezelfde redenatie ook hypocriet zijn, want je werkt immers nog voor die baas. Dagelijks zijn er Tweede Kamerleden die kritiek uiten op de overheid en de politiek zelf. Maar juist door van binnenuit het systeem kritiek te leveren, is het makkelijker om verandering af te dwingen. De meeste grote maatschappelijke veranderingen zijn niet gekomen van mensen die zich volledig terugtrokken uit de maatschappij, maar van mensen die van binnenuit de verandering eisten.

Kritiek op een systeem betekent niet dat je er niet aan deelneemt, maar dat je verandering wilt. Wie systeemkritiek afdoet als hypocrisie, vergeet dat deelnemen aan een systeem niet hetzelfde is als het goedkeuren ervan.

(NB: Ja, ik zie de ironie van dit artikel in combinatie met de call-to-action buttons om (betaald) abonnee te worden. 😉)