Overwint of sterft het poldermodel?

Er zijn in Nederland iets meer dan 1000 Collectieve ArbeidsOvereenkomsten (CAO’s). In CAO’s staan afspraken over loon, werkuren, en nog een heleboel andere zaken. CAO’s gelden voor 72% van alle werknemers in Nederland. Dat zijn iets meer dan 6 miljoen werkenden, waardoor CAO’s het belangrijkste instrument zijn op de arbeidsmarkt.

Maar waar bijna niemand het over heeft, is dat het CAO-stelsel toe is aan een flinke onderhoudsbeurt. Europese wetgeving uit 2022 verplicht lidstaten om een actieplan op te stellen wanneer de dekkingsgraad van CAO’s onder de 80% zakt. Eerder had Denemarken gevraagd aan het Europese Hof om de wet nietig te verklaren. Maar twee weken geleden hield dat Hof de eis dat landen de CAO dekkingsgraad moeten terugbrengen naar 80% in stand.

Een actieplan is niet alleen nuttig omdat Europa dat vraagt, maar het wordt ook breed gedragen onder werknemers en werkgevers. Werknemers hebben baat bij een goed functionerend collectief overleg omdat hun belangen worden behartigd door vakbonden. Maar ook werkgevers vinden collectief overleg belangrijk. Het zorgt ervoor dat ze niet met elke individuele werknemer moeten onderhandelen. Bovendien leidt collectief overleg in crisistijden doorgaans tot loonmatiging. Daarom zijn Nederlandse managers doorgaans tevreden over de samenwerking met vakbonden:

Het demissionaire kabinet heeft een actieplan opgesteld met vier focusgebieden voor verdere beleidsontwikkeling.

In Nederland is het wettelijk toegestaan dat een bedrijf kan onderhandelen met een ‘gele bond’. Een gele bond is een vakbond die niet onafhankelijk is van het bedrijf waarmee wordt onderhandeld, en in sommige gevallen zelfs opgericht door het bedrijf zelf. Zo richtte IKEA een eigen vakbond op. Het fenomeen van gele bonden bestaat al meer dan 100 jaar. Vroeger droegen deze bonden een geel vaandel, om zich te onderscheiden van het rode socialisme.

Werkgevers kunnen een CAO afsluiten met een gele bond, waarbij de afspraken gelden voor alle werknemers. Maar gele bonden buigen mee met de wensen van de werkgevers. Een belangrijke reden hiervoor is dat werkgevers bij het afsluiten van een CAO een bijdrage moeten betalen aan de onderhandelende vakbonden. Voor vele gele bonden is deze werkgeversbijdrage de belangrijkste bron van inkomsten. Gele bonden zijn zo de “Antillenroute van het CAO-overleg”.

De onafhankelijkheid van sociale partners is een fundamenteel principe dat is vastgelegd in Artikel 2 van de ILO-Conventie nr. 98. De Nederlandse regering zegde in 1993 toe om de conventie om te zetten in wetgeving, maar maakte daar nooit werk van. Daarmee plaatst Nederland zich in een obscuur rijtje van een klein aantal landen dat gele bonden toestaat: Afghanistan, China, Qatar, Verenigde Arabische Emiraten, Iran, India, Saoedi-Arabië, Thailand en Myanmar.

Daarom stelde demissionair minister Mariëlle Paul (Sociale Zaken en Werk) begin oktober voor om de passage uit de ILO-conventie op te nemen in de CAO-wet.

Partijen die een sector-CAO zijn overeengekomen kunnen het ministerie van Sociale Zaken en Werk vragen om de CAO binden te verklaren voor alle werknemers in die sector. Dit heet het Algemeen Verbinden Verklaren (AVV) van een CAO. Het ministerie kan dit doen als meer dan 50% van alle werknemers in de sector werd vertegenwoordigd door hun werkgever aan de onderhandelingstafel.

Maar een bedrijf of sub-sector die onder een AVV-CAO valt, kan ook een verzoek indienen om van deze CAO te worden uitgezonderd. De minister oordeelt dan of er sprake is van zwaarwegende argumenten die het afwijken van de CAO rechtvaardigen. Dit heet CAO-dispensatie.

Het aanvragen van AVV (of dispensatie daarvan) leidt tot complexe en langdurige procedures. In sectoren kunnen er discussies ontstaan over de reikwijdte van CAO’s en de vraag of sommige subsectoren of bedrijven dispensatie van een AVV-uitbreiding zouden moeten krijgen. Dit gebeurt vooral wanneer sociale partners verschillende opvattingen hebben over passende arbeidsvoorwaarden in de sector of wanneer het definiëren van de sector niet eenvoudig is. Met lange periodes zonder AVV en onzekerheid over toepasbare arbeidsvoorwaarden als gevolg.

Het ministerie wil het AVV-instrument daarom vereenvoudigen en verduidelijken. Ook wil het meer maatwerk in CAO’s mogelijk maken om de noodzaak voor sommige bedrijven of subsectoren die dispensatie willen aanvragen bij het ministerie te verminderen. Dit zou bijvoorbeeld kunnen door decentralisatiebepalingen op te nemen in sector-CAO’s met afspraken voor specifieke ondernemingsraden of subsectoren.

De CAO-dekkingsgraad neemt al een tijdje af. Dat denken we toch, want goede data over CAO’s zijn er niet. Daarom heeft het ministerie het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) de opdracht gegeven om data te verzamelen die het overleg beter in kaart brengen. Betere gegevens zijn ook nodig voor de rapportageverplichtingen aan de Europese Commissie.

Ook wil de overheid de inhoud en dekking van CAO’s opnemen als gunningscriteria in openbare aanbestedingen. Dit initiatief loopt in lijn met een herziening op EU-niveau van Europese aanbestedingsregels.

Sterke sociale partners zijn nodig voor een sterke sociaal dialoog. Een aanhoudende daling van de organisatiegraad kan de legitimiteit van vakbonden en werkgevers aan de onderhandelingstafel ondermijnen. Vooral een beter inzicht in de daling van de organisatiegraad van werkgevers is belangrijk om de CAO-dekkingsgraad te waarborgen via het AVV-systeem.

Overwint of sterft het Nederlandse poldermodel? In 2027 bestaat de CAO-wet 100 jaar. Zou het niet mooi zijn om dan een nieuw CAO-systeem te kunnen vieren dat ook de volgende eeuw kan overleven?