Krapte op de arbeidsmarkt

De afgelopen jaren had de krapte op de arbeidsmarkt nog een prominente plek in de Troonrede. In 2024 zei de Koning:

Een groot en groeiend maatschappelijk probleem is de krapte op de arbeidsmarkt. Van techniek tot openbaar vervoer, van onderwijs tot zorg, van horeca tot tuinbouw – het nijpende tekort aan personeel is overal voelbaar.

Maar dit jaar? Geen sprake van schaarste, krapte, of personeelstekorten. Zelfs het woord ‘arbeidsmarkt’ was geheel verdwenen uit de Troonrede.

In de Miljoenennota krijgt krapte ietsjes meer aandacht. Hier lezen we bijvoorbeeld dat het voor Defensie lastig wordt veel mensen te vinden omdat ook andere sectoren hetzelfde talent najagen. Maar tegelijk schetst het kabinet ook vooral een positief beeld van arbeidsmarktkrapte:

Mensen die aan het werk willen, vinden hierdoor makkelijker een baan. Ook geeft krapte een prikkel om te investeren in arbeidsbesparende technologie en te zorgen voor betere arbeidsvoorwaarden.

Als belangrijk politiek thema lijkt krapte dus verdwenen uit de Haagse agenda. Maar in deze post leg ik uit waarom krapte op de arbeidsmarkt wel een belangrijke indicator is voor economen, en waarom het dat ook voor politici zou moeten zijn.

In 2022 was de spanning op de arbeidsmarkt uitzonderlijk groot, maar sindsdien daalt het aantal vacatures per werkloze of V/U (bron: CBS):

Hoewel de spanning op de arbeidsmarkt nog steeds hoog is, heeft de recente daling ertoe geleid dat krapte niet meer zo prominent aanwezig is in het publieke debat.

Maar voor economen geeft de spanning op de arbeidsmarkt een belangrijk inzicht in de stand van de macro-economie.

Om dat beter te begrijpen, toont deze figuur de werkloosheidsgraad op de horizontale as en de vacaturegraad op de verticale as voor Nederland tussen het eerste kwartaal van 2003 en het tweede kwartaal van 2025 :

De vacaturegraad geeft het aantal vacatures (V) per 100 personen op de arbeidsmarkt (LF) of V/LF, en de werkloosheidsgraad het aantal werklozen (U) per 100 personen op de arbeidsmarkt of U/LF.

2003Q1-2008Q3 (oranje): De tijdsreeks begint in het eerste kwartaal van 2003, 2003Q1, en de oranje lijn toont een conjunctuurcyclus tot 2008 Q3. Na een milde recessie in het begin van de jaren 2000 waarin de de vacaturegraad afnam en de werkloosheidsgraad toenam, nam de vacaturegraad toe en de werkloosheidsgraad af vanaf 2005Q2. Eind 2008 bevond de Nederlandse economie zich in een hoogconjunctuur.

2008Q4-2019Q4 (rood): Vervolgens geeft de rode lijn de conjunctuurcyclus weer vanaf 2008Q4 tot 2019Q4. Onmiddellijk na het uitbreken van de financiële crisis eind 2008 daalde het aantal vacatures snel terwijl de werkloosheidsgraad eerst nog stabiel bleef. Dit is logisch omdat vacatures altijd sneller reageren op de conjunctuur dan de werkloosheidsgraad. Maar vanaf 2009Q2 stijgt ook de werkloosheidsgraad.

Na een diepe recessie die duurde tot 2014Q2 herleeft de economie, waardoor de vacaturegraad stijgt en de werkloosheidsgraad daalt tot 2019Q4. Eind 2019 bevond de Nederlandse economie zich opnieuw in een hoogconjunctuur en was de spanning op de arbeidsmarkt historisch hoog met 0.7 vacatures per werkloze.

2020Q1-2021Q1 (blauw): In 2020Q1 brak de pandemie uit, aangegeven door de blauwe lijn. Het was een rare tijd, ook macro-economisch. De blauwe lijn maakt geen grote cyclische beweging tegen de klok in, zoals de oranje of rode lijn tijdens eerdere conjunctuurcycli. Tijdens de pandemie ging de economie in lockdown en ondersteunde de overheid bedrijven en hun werknemers door massaal meer geld uit te geven. Daarom maakt de blauwe lijn maar een kleine anti-klok beweging.

2021Q2-2022Q2 (groen): Vanaf 2021Q1 gaat de economie terug van het slot. De overheidssteun tijdens de pandemie blijft nog nawerken, gezinnen geven het inkomen dat ze hebben gespaard tijdens de pandemie uit, en de rente is laag. Hierdoor wordt de economie - die het al goed deed vóór de pandemie - nog verder gestimuleerd waardoor de vacaturegraad nog verder stijgt en de werkloosheidsgraad daalt naar een ongekende laagte. In 2022Q2 bedroeg de spanning op de arbeidsmarkt 1.4 vacatures per werkloze.

2022Q2-2025Q2 (paars): Vanaf 2022Q2 neemt de spanning op de arbeidsmarkt af door een afname in de vacaturegraad. De corona steunpakketten zijn stopgezet, overheidsuitgaven worden gesaneerd, het inkomen dat gespaard werd tijdens de pandemie is uitgegeven, de Europese Centrale Bank verhoogt de rente omdat de inflatie is toegenomen, en Rusland valt Oekraïne binnen. Om al deze redenen normaliseren bedrijven hun groeiverwachtingen, waardoor het aantal vacatures begint te dalen. Maar de werkloosheidsgraad blijft historisch laag want de Nederlandse economie doet het nog steeds goed.

Je ziet min or meer eenzelfde grafiek voor de eurozone en de VS.

De vacature- en de werkloosheidsgraden liggen rond de grijs gestreepte lijn. Economen noemen deze lijn de Beveridge curve. De Beveridge curve verklaart de spanning op de arbeidsmarkt aan de hand van de macro-economische conjunctuur. Tijdens een conjunctuurcyclus bewegen de vacature- en werkloosheidsgraad tegen de klok in om de Beveridge curve heen.

Structurele veranderingen zouden de Beveridge doen verschuiven. De Beveridge curve zou naar binnen schuiven als bedrijven massaal investeren in AI in plaats vacatures te openen. Of vacatures zouden kunnen dalen als parttimers meer uren gaan werken of als vacatures worden ingevuld door meer arbeidsmigranten.

Hoe de Beveridge curve precies loopt en of ze verschuift is geen exacte wetenschap. Maar de figuur hierboven suggereert dat de macro-economische conjunctuur voorlopig nog belangrijker is dan structurele veranderingen op de arbeidsmarkt.