Een gezonde arbeidsmarkt?

De Nederlandse arbeidsmarkt staat er al bij al goed voor. Dat is althans wat de cijfers op het eerste gezicht laten zien. Meer mensen werken dan ooit, de werkloosheid is historisch laag, en de reële lonen zijn gestegen. Maar wie inzoomt, ziet ook macro-economische problemen en een aantal structurele uitdagingen.

Laten we beginnen bij het totaal aantal gewerkte uren in Nederland.

In 1995 werkten Nederlanders samen zo’n 2,7 miljard uur per kwartaal. Dertig jaar later is dat bijna 3,7 miljard — een stijging van bijna 40 procent. De grafiek laat ook zien dat de Nederlandse arbeidsmarkt veerkrachtig is: na de financiële crisis van 2008 en de Grote Recessie die daarop volgde en na de coronaschok van 2020 herstelde het aantal gewerkte uren telkens relatief snel.

Die groei in werkuren komt vooral doordat het aantal werkenden fors is toegenomen — vooral door de stijgende arbeidsparticipatie van vrouwen en de instroom van arbeidsmigranten. De groei in uren is dus grotendeels een groei in het aantal werkenden, niet in het aantal uren per werkende.

Maar de grafiek toont ook dat in de afgelopen twee jaar het aantal gewerkte uren stabiel is gebleven, net zoals tijdens de laagconjunctuur van 2002 tot 2006 na het barsten van internetzeepbel in 2000 of tijdens de Grote Recessie van 2010 tot 2016 die volgde op de financiële crisis van 2008. De oorzaak voor het stabiel blijven van het aantal gewerkte uren na 2024 komt waarschijnlijk door een opéénstapeling van macro-economische schokken en geopolitieke onzekerheid sinds 2020.

Dan de werkloosheid.

De grafiek laat het driejaars voortschrijdend gemiddelde van de werkloosheid zien. Na een piek van ruim 8 procent rond 2015 — het gevolg van de Europese schuldencrisis — is de werkloosheid gestaag gedaald tot zo’n 3,6 procent. Dat is laag, ook in internationaal perspectief.

Een lage werkloosheid is goed nieuws voor werknemers. Het betekent dat wie wil werken, relatief makkelijk een baan vindt. Maar het betekent ook dat werkgevers moeite hebben om personeel te vinden. De krapte is voelbaar in de zorg, het onderwijs en de bouw. Maar ook hier zien we een afkoeling van de macro-economie sinds 2024: in de afgelopen 2 jaar is de werkloosheid niet verder gedaald en neemt de spanning op de arbeidsmarkt terug af.

Tot slot de ontwikkeling van de reële loonkosten per gewerkt uur — dat wil zeggen, de loonkosten gecorrigeerd voor inflatie.

De eerste vijftien jaar, van 1995 tot 2009, stegen de reële loonkosten gestaag — van zo’n 19 naar 23 euro per uur (in 1995 prijzen). Maar daarna stokte de groei. Van 2009 tot 2019 bleven de reële loonkosten vrijwel vlak, rond de 22 à 23 euro.

Tijdens de Grote Recessie van 2010 tot 2016 stagneerde de reële loongroei. Ook de nominale lonen groeiden niet omdat de inflatie heel laag was. Net wanneer de reële (en nominale) lonen terug gingen groeien in 2019, brak eerst de corona crisis uit en vervolgens was er de energie crisis door de oorlog in Oekraïne. De inflatiepiek van 2022 zorgde zelfs voor een tijdelijke dalen in reële lonen omdat de nominale lonen de prijsstijgingen niet konden bijbenen. Pas in 2023 en 2024 zette het herstel in, mede door de inflatie aanpassingen in collectieve loonafspraken bij het afsluiten van nieuwe cao’s.

Al bij al is de Nederlandse arbeidsmarkt dus gezond. Er wordt meer gewerkt dan ooit, de werkloosheid is laag, en de reële lonen zijn over dertig jaar gestegen. Maar de gezondheid van de arbeidsmarkt is in de afgelopen 2 jaar verslechterd, door een opéénvolging van macro-economische schokken waarvan het einde nog niet meteen in zicht is.

Er zijn ook structurele uitdagingen voor de arbeidsmarkt waar ik in de komende posts op zal inzoomen. In deze posts zal ik ingaan op vijf thema’s die de toekomst van de Nederlandse arbeidsmarkt zullen vormgeven: flexibilisering, sociale zekerheid, sociaal overleg, arbeidsmigratie en productiviteit. Samengevat zien deze structurele uitdagingen er zo uit: