De ontcancelling van Lena Dunham, Marco Borsato & Matthijs van Nieuwkerk

Peak cancelcultuur is wel zo’n beetje voorbij en dus worden de eerste mensen weer ontcanceld. Die dynamiek vind ik fascinerend: wanneer wil het publiek iemand weer in de armen sluiten, en wanneer niet?

Het meest overtuigende voorbeeld van geslaagde rehabilitatie heeft zich de afgelopen weken voltrokken: de ontcancelling van Lena Dunham. De Girls-regisseur was jarenlang het pispaaltje van progressief Amerika – mede omdat ze een man verdedigde toen hij beschuldigd werd van seksueel misbruik en Dunham haar zusje met snoep had proberen om te kopen haar te zoenen. Maar vooral omdat Dunham geprivilegieerd, toondoof en, tja, ‘lelijk’ en ‘dik’ zou zijn.

De cancelling* van Dunham was, als je er nu op terugkijkt, behoorlijk disproportioneel. Grotendeels, bekennen collega-millennials de afgelopen maand, kwam die haat voort uit jaloezie. Het dominante discours luidt nu: Lena Dunham is cool, Girls tamelijk briljant en we hebben haar ten onrechte online kapot proberen te maken. Die reputatiekanteling komt, uiteraard, door haar succesvolle memoires Famesick (Dunham verkocht in één week 60.000 boeken) en de bijbehorende perstour (die, leuk detail, grotendeels op Substack plaatsvond).

Wat Lena zowel in haar boek als in haar PR heel goed doet: zelfreflectie. Ze erkent direct dat ze onuitstaanbaar was en dat mensen haar al haar hele leven irritant vinden. Dat de chaos om haar heen – in relaties, in werk, in haar publieke uitspraken – grotendeels gevolg was van haar eigen gedrag. Vervolgens doet ze oprecht onderzoek: naar haar omstandigheden, het tijdsgewricht waarin ze Girls maakte, de opkomst van het internet – en hoe die factoren haar beïnvloedden (en haar richting grensoverschrijdend gedrag duwde).

Haar verhaal werkt zo goed, omdat ze héél authentiek, eerlijk en introspectief durft te zijn. Maar ook omdat Dunham goed begrijpt wat haar ervaring en perspectief écht relevant maakt. Ze geeft een uniek inkijkje in hoe het is om als jonge twintiger in die periode – de jaren ‘10, toppunt van het Twittertijdperk – zo beroemd te worden. De lezer krijgt volledig zicht op haar binnenwereld: hoe ze mentaal maar vooral ook lichamelijk te gronde gaat aan haar succes. In interviews plaatst ze haar ervaringen met roem vervolgens in een bredere context (ze maakt bijvoorbeeld de vergelijking met hoe het publiek omging met Britney Spears), zonder dat ze zich enkel opstelt als een slachtoffer.

Dieuwke Wynia laat zien hoe diezelfde strategie verkeerd uit kan pakken. Met Je mist meer dan je ziet probeerde de voormalig hoofdredacteur van DWDD iets vergelijkbaars: ze tekent de tv-geschiedenis van de jaren ‘00-‘10 op en hoe het is om daar als vrouw in te werken. Maar waar Dunham die dynamieken onderzoekt (ook bij zichzelf), wijst Wynia voornamelijk naar oorzaken buiten zichzelf: naar seksisme, naar de mannen die niet luisterden als ze weer een alarmerende mail verstuurde. Bovendien mag de lezer niet écht dichtbij Wynia komen. We zien haar emoties weinig en welke chronische ziekte haar uiteindelijk inhaalde na jarenlang te hard werken, komen we niet te weten. Ter vergelijking: we zitten als lezer bijna ín de baarmoeder van Lena Dunham.

Precies de soort zelfreflectie (en ook: zelfspot) waar Dunham in grossiert, ontbreekt dus bij Wynia. Sterker: het lijkt alsof Wynia die zelfreflectie niet wil delen met de lezer. Ze staat bijvoorbeeld nauwelijks stil bij haar reputatie (de heks van DWDD, het horrorhulpje van Matthijs). Het is alsof ze er bewust voor kiest dat frame niet te herhalen. Dunham doet het tegenovergestelde: ze opent haar memoires met haar naam, en hoe die zelfs bij de naamhouder negatieve gevoelens oproept. Wynia besteedt liever aandacht aan hoe geweldig creatief en bijzonder het allemaal was, haar tijd bij DWDD.

Die onwil om in te zoomen op haar eigen aandeel in de angstcultuur, maakt het moeilijk om sympathie voor Wynia te voelen. Mailtjes waarin ze collega’s bedreigt kan ze zich niet herinneren, ingaan op beschuldigingen is onmogelijk omdat die anoniem zijn. Misschien is dit een bewuste keuze geweest. De DWDD-chef kent mediadynamieken als geen ander (neem ik aan) en wilde wellicht voorkomen dat een mea culpa (‘ja, ik schreeuwde tegen collega’s’) de kop boven elk artikel zou worden. Maar omdat je als lezer weinig kunt verbinden met de verteller in Je mist meer dan je ziet en niet duidelijk is waarom haar ervaring maatschappelijke relevantie heeft (ze diept thema’s als seksisme niet echt uit) zijn de reacties, helaas, overwegend negatief.

Matthijs van Nieuwkerk lijkt ondertussen mondjesmaat terug te keren in het publieke domein (fascinerend genoeg vindt dat óók grotendeels op Substack plaats).

Voor de abonnees van In therapie: waarom de ontcancelstrategie van Matthijs van Nieuwkerk en Marco Borsato wél werkt, de nooit-gepubliceerde memoires van Thijs Römer en het seksisme dat spreekt uit deze ontcancelverhalen.