Reading · Khải Đơn · RSS Amplifier

“It’s difficult to take leave of your own childhood.
You feel as if you had entered your old apartment: you see the familiar sun-bleached wallpaper, the familiar round stove in the corner, its door unpainted, and the stucco with holes poked in it, all the way to the wooden planks. There is no furniture, and you’d rather not sit on the windowsill, but you linger. You cannot live here, but how can you leave your past, on what kind of transport?” (1)

Viktor Shklovsky - A Reader - Edited and Translated by Alexandra Berlina

Tạm dịch:

“Thật khó để từ biệt tuổi thơ của chính mình.
“Bạn cảm thấy như bước chân vào căn hộ cũ: bạn thấy giấy dán tường bạc phếch quen thuộc, chiếc bếp tròn quen thuộc nơi góc nhà, cửa nhà không sơn, lớp vữa trát tường với nhiều lỗ thủng sâu, đến tận phần lõi gỗ bên bên trong. Không có nội thất gì, và bạn cũng không muốn ngồi xuống bậu cửa sổ, nhưng bạn vẫn nấn ná. Bạn không thể sống ở đây, nhưng làm sao bạn có thể rời khỏi quá khứ, bằng phương tiện nào đây?”

Đoạn viết trên trích trong phần hồi ký “Once Upon a Time”(1964) của nhà phê bình văn học người Nga Viktor Shklovsky, kể về tuổi thơ và thời lớn lên của ông.

Tôi mường tượng ra cảnh bước vào căn hộ cũ, đứng giữa mùi mối mọt và ẩm thấp, nhìn lên bức tường trắng còn in vết đổ cà phê gần bếp. Chiếc bàn học đã thành quá thấp so với chiều cao người lớn. Không có cửa sổ nào. Ở cuộc trở về tuổi thơ mà Shklovsky viết, quá khứ đã bắt đầu rữa nát và tàn phai, trên lớp giấy dán tường bạc phếch, tường vữa thủng lỗ, cửa không sơn.

Còn bếp lò và bậu cửa sổ? - Chúng vững chãi đứng yên nguyên vẹn, không mang theo tính từ nào, chúng hiện hữu rõ nét đến mức chủ nhân của ký ức thấy bản thân chần chừ và cứ nấn ná lại. Khó mà từ biệt để ra đi thành người lớn mãi mãi.

Khi Shklovsky nhìn tuổi thơ với hai lớp tạo dựng, ông cho tôi cơ hội nhìn thời gian của chính mình. Mỗi chúng ta có cách vận hành thời gian riêng: người xếp lớp, người đặt song song, người chồng chất cái mới lên cái cũ, người chôn cái cũ xuống đất làm bệ cho ngày mới, người bày bừa tất cả trên mặt bàn và nhìn ngắm chúng cùng lúc. Cũng vì vậy, những lớp và mảnh đó va chạm vào ta theo từng cách khác nhau.

Nhiều năm trước, khi học ở Mỹ về viết hồi ký, tôi được nhận một đề bài hãy mô tả một xung đột thật chi tiết, càng chi tiết càng tốt, từ mùi, âm thanh, ánh sáng, số người tham dự, hình thể họ, tương tác, lời thoại. Một người viết lại cảnh cô bị một người đi theo và đấm vào mặt (không có lý do gì cụ thể, chỉ là tấn công trên đường). Trong cảnh tối tăm mặt mũi và bị thương, cô ngẩng đầu và thấy chủ một tiệm sách bên đường lùi vào, đóng cửa lại để cô đứng ở ngoài với người tấn công. Những người xung quanh nhìn thấy giãn ra xa và bỏ đi.

Những người đọc xung quanh cảm thấy khó chịu, thương cảm, sợ hãi không dám đọc. Khi viết đến cuối bài, là đoạn cô viết một con chó từ đâu đó đã nhảy xổ ra doạ người tấn công. Người chủ của con chó đỡ cô đứng dậy và đưa cô vào bệnh viện. Sau này, cô có một con chó cùng giống với chú chó đã cứu cô. “Nó khiến tôi xuống phố tự tin và không cần phải nhìn về phía sau lưng khi đi bộ nữa.”

Kết bài của cô không giống với cách bạn bè trong lớp hôm đó tưởng tượng sẽ kết thúc trong thảm kịch về tinh thần. Đúng là cô đã nhìn thấy chủ tiệm sách đóng cửa trước mặt cô, nhưng cùng lúc cơ thể cô đã được bảo vệ bởi một con chó và một người qua đường khác.

Tôi không rõ cô chọn sống với phần ký ức nào? Chọn tô đậm cái nào? Đặt cái nào xuống? Hay cả hai phần đó liên tục bày bừa trong ký ức? - Tôi có hỏi, và cô trả lời thực ra cô đã gần như quên sự việc đó rồi, chỉ viết lại vì đề bài yêu cầu.

Giải thích của bạn cùng lớp về lý do viết lại chuyện này dẫn tôi đến suy nghĩ về các dạng hồi ký và văn học chấn thương.

Hồi ký về chấn thương là thứ tôi đọc khá nhiều vài năm qua (trong một bài viết cũ, tôi có đề cập là vì đó là sản phẩm tràn ngập trên thị trường Mỹ, vì thói đọc thụ động tôi đã đọc chúng). Sau văn học chấn thương là sách tâm lý chấn thương. Nói nôm na là bất cứ thứ gì trong cuộc đời này xảy ra cũng có thể lý giải bằng chấn thương thơ ấu, bất kỳ sai trái tồi tệ hay quặt quẹo nào ta gây ra ở hiện tại cũng đều có thể lý giải bằng chấn thương tuổi thơ. Kiểu nếu một chàng trai quen hết cô gái này tới cô gái khác, nói dối như cuội, xài tiền và đồ đạc của bạn gái xong biến mất, chàng trai sẽ tự giải thích mình bị sang chấn từ tuổi thơ không thể gắn bó được (nhưng vì sao lừa hết tiền và đồ đạc thì không giải thích).

Những giải thích kiểu này phổ biến trên mạng xã hội vì nó vô thưởng vô phạt. Chẳng ai đủ công sức thời gian để mà tìm tới chẩn đoán chính xác hay gần chính xác với kẻ gây chuyện trên mạng. Chấn thương và sang chấn giống như chuyện miệng mồm thời thượng vậy, giống như có thời chúng ta mở miệng là quen giỡn là “tao đang tự kỷ nhé” – dù chẳng hiểu tự kỷ là gì.

Những ví dụ buồn cười kiểu: Vì sang chấn tuổi thơ nên tôi tiêu tiền không suy nghĩ. Vì sang chấn bị cha mẹ mắng nên tôi trở thành người hướng nội. Vì sang chấn do bạn cùng lớp gây ra nên tôi không có bạn. Vì sang chấn sinh ra trong gia đình khá giả, ba mẹ nhiều kỳ vọng nên tôi trở thành đứa trẻ thiếu kỳ vọng. Hiện tại bừa bãi đều có thể giải thích bằng quá khứ bừa bãi. Tuổi thơ là thủ phạm của mọi hành vi méo mó ta gây ra trong hiện tại. Nếu tuổi thơ có lỗi thì ta không hề có lỗi. Ta chỉ là nạn nhân của một âm mưu nào đó (tuổi thơ)

Nhưng hồi ký về chấn thương không giống với nghiên cứu tâm lý về chấn thương, ở chỗ nghiên cứu về chấn thương dè chừng khi chỉ mặt bất cứ nguyên nhân gì là thủ phạm gây ra tình trạng bệnh bởi sự thể hiện phản ứng bệnh tật của mỗi người rất khác nhau sau cùng một sự kiện gây chấn thương. Ví dụ,bạn có thể nghe đến những trận động đất kinh hoàng, chết cả trăm người. Có những đứa trẻ sau đó tè dầm, lo sợ, thậm chí tới lớn vẫn có những biểu hiện lo âu như vậy. Bên cạnh đó, có những đứa trẻ vẫn lớn lên bình thường, thậm chí đã quên hẳn đi sự kiện kinh hoàng đó. Khác nhau giữa người và người là vậy.

Trong khi đó người viết dòng văn học chấn thương rất quả quyết, rất chắc chắn khẳng định tới cùng cái đuôi của sự đau khổ, một phần vì cơ chế xuất bản yêu cầu họ phải đưa ra những “tuyên ngôn” cùng với sách, hoặc phải kể câu chuyện điển hình đậm nét mới đủ sức bán sách. Không kịch tính thì khó marketing, kiểu vậy.

Một điểm khác biệt nữa là trong các nghiên cứu về nạn nhân diệt chủng hay nạn nhân cưỡng hiếp, các nhà nghiên cứu vẫn đề cập tới những khả năng hồi phục, những nhân vật thừa nhận họ có thể sống tiếp, hay đưa ra cách mà một cộng đồng diễn giải về quá khứ đó để con cháu họ có thể sống tiếp ở tương lai và bớt phơi nhiễm với nỗi đau.

Ở một số xung đột bạo lực có quy mô lớn như thời phân biệt chủng tộc ở Nam Phi hay chế độ diệt chủng Khmer Đỏ, ước muốn hướng tới tương lai luôn được thể hiện cùng với hành động thừa nhận tội ác. Dù ở quy mô ký ức cộng đồng hay trong không gian cá nhân, ký ức dịch chuyển và thay đổi với quá trình sống.

Hồi ký/tiểu thuyết về chấn thương cá nhân kiểu Mỹ (tôi nhấn mạnh yếu tố địa lý vì cách thị trường này đón nhận loại nội dung này rất khác biệt) lại hành động ngược lại. Nội dung thường là các mô tả cụ thể tới chân tơ kẽ tóc của nỗi đau, nhấn mạnh yếu tố hình ảnh, tri giác, làm sao đó để người đọc sờ thấy, rơi nước mắt, gớm tởm, kinh hoàng. Có thời gian, sự thành công của một quyển sách thể hiện ở chỗ người đọc tốn bao nhiêu tờ khăn giấy sướt mướt khi hết một chương. Nỗi đau được “nấu” cô đặc thành công thức bán hàng.

Theo cách nào đó, sang chấn và ký ức được bán và lây lan sang cả người đọc như một dạng phơi nhiễm thứ cấp, dù người đọc có thể chưa từng có trải nghiệm như vậy.

Leave a comment

Dân làm môi giới bản thảo ở Mỹ thường tìm kiếm những bản thảo quằn quại nhất, đẫm nước mắt nhất, hành hạ và tàn bạo cụ thể từng chi tiết nhất. Một số quyển trong kiểu viết này và phản tác dụng là American Dirt của Jeanine Cummins và Lucky của Alice Sebold.

Hồi ký Lucky của Alice Sebold là hồi ký về chuyện cô bị hiếp dâm ra sao. Và sau đó vụ án bị lật lại, cho thấy “thủ phạm” mà cô nhận mặt trong vụ án đó là một người bị oan hoàn toàn. Vụ án này bị thay đổi kết quả vì một biên tập viên điều tra nhận thấy nhiều nội dung bất nhất trong quyển hồi ký và quyết theo đuổi vụ án để xác định lại thủ phạm là ai. (2)

American Dirt của Jeanine Cummins viết với giọng văn của một người mẹ Mexico cố gắng đứa con vượt biên tới Mỹ vì họ sống ở một thị trấn bạo lực đầy bọn buôn ma tuý. Tôi đã cố gắng đọc quyển này nhưng dừng lại giữa chừng vì cách miêu tả quá lố về đời sống khốn cùng nhầy nhụa đau khổ của người Mexico gần biên giới, như một kiểu vừa thương hại vừa tô vẽ thêm. (3)

Có lẽ vì địa điểm vật lý của câu chuyện quá gần hiện thực nơi tôi sống ở gần biên giới Mexico - Mỹ ở phía Mexico trong nhiều năm, nhưng lại không mang chút ánh sáng đời sống nào như tôi thấy ngoài đời thật. Sự nhem nhuốc và khốn cùng không kịch tính kiểu một màu như trong sách.

Tôi dần nhận thấy đọc các loại sách này nguy hiểm cho bản thân, vì chính mình bị lồng ghép vào thực tại bịa đặt và lệch lạc do người viết tạo ra, từ đó phóng chiếu thành thái độ lệch lạc của chính mình khi nhìn đời sống thật xung quanh. Nếu thực tại đó là sự thực, thì tôi bị phơi nhiễm với một lịch sử có thể gây tổn thương thứ cấp cho mình, và đây là điều không nên xảy ra với người đọc.

Có thời gian ở đâu tôi cũng nghe mọi người nói về xâm hại, xâm hại trẻ con, xâm hại người lớn, xâm hại nhân viên, xâm hại sếp, xâm hại đồng nghiệp, xâm hại tinh thần, xâm hại vật chất. Tôi co mình lại vì sợ. - Sợ vì đã mường tượng chính mình rơi vào các bi kịch đó. Sợ vì một hiện thực mới được dựng lên giả vờ qua trang viết của người khác, mà mình không hề biết có thật hay không, sợ vì mình bắt đầu hồ nghi mọi hành động của người khác là mang ác ý.

Một lần trò chuyện với bạn tôi, anh đã trở thành cha của một bé gái hai tuổi. Anh nói anh cảm thấy lo lắng mỗi khi bế con trước mặt người xung quanh, vì anh đã đọc phải những bài viết của nhiều người ngờ vực bàn tay của cha đặt ở đâu đó trên cơ thể con gái là “đáng ngờ” hay có ý xâm hại. Thậm chí anh thú nhận đôi lúc anh sợ bế con, vì sợ biết đâu mình đang gây hại cho con. Nỗi sợ của anh đã bị phóng to bởi những bài viết méo mó trên mạng mà anh đọc phải và tự vận vào mình.

Tôi tự hỏi cha tôi ngày xưa, ông sẽ phải làm cha kiểu gì, nếu phải đối mặt với những bài viết ác ý kiểu như vậy ngày nay về cách ông chăm sóc con gái. Có thời gian mẹ tôi kể cha thường cõng tôi trên cổ ông đi vòng vòng, cha thay đồ thay tã cho tôi, cha bế tôi đi bơi ở hồ thuỷ điện và cho tôi ngồi trên đầu khi ông bơi.

Anh bạn tôi và tôi đã trở thành nạn nhân của những ký ức bệnh tật mà sách vở và bài viết trên mạng gieo cho.

Ký ức của người khác bôi đầy chúng tôi trong những quyển sách tô đậm nỗi đau làm thị trường. Chúng tôi không còn đủ sức để nhìn cuộc sống thẳng thớm như cha mẹ tôi từng đối xử với con cái ngày xưa nữa.

Ký ức của quá khứ và tuổi thơ để lại nhiều dấu vết trong hình thái tương lai của một người.

Những người vượt qua chiến tranh, đói khổ, thường coi trọng miếng ăn. Các xã hội hồi phục và khá giả lên sau chiến tranh thường phải đương đầu với nạn béo phì, vì cư dân vẫn ở trong tâm thế của người đói. Họ tích trữ thực phẩm quá nhiều, nấu những bữa ăn quá nhiều món. Họ âu lo nếu không có đồ ăn dư thừa trong nhà. Họ chế giễu, dè bỉu nếu ai đó quá co kéo về miếng ăn với người khác. Đó là cách phản hồi với cơn đói ký ức chưa kịp phai đi.

Sau chiến tranh, nhiều gia đình kể về những người cha đi lính trở về đã hoá thành người khác. Im lặng. Không giao tiếp với gia đình. Không tham gia làm việc. Đánh vợ. Nhậu nhẹt và nghiện rượu. Trạng thái ở chiến trường chuyển sang khung cảnh gia đình, nhưng những bạo lực người lính nhìn thấy và tham dự cũng trở về cùng với dấu chân của họ, thể hiện trên những người ở gần bên cạnh.

Ví dụ đơn giản như hai trường hợp trên thường dễ nhìn thấy, kiểu có nguyên nhân hệ quả sờ sờ. Nhưng rất nhiều loại ký ức khác ám mùi và thể hiện trong hiện tại có khi vượt quá hiểu biết hay tưởng tượng của cả người trong cuộc lẫn ngoài cuộc.

Gần đây tôi có xem một bộ phim tên Mr. Burton, kể về giai đoạn nhà viết kịch Philip Burton làm thầy giáo trung học, nhận giúp đỡ một thiếu niên nghèo tên Richard Jenkins (sau đổi tên thành Richard Burton). Nhờ giai đoạn huấn luyện và chăm sóc như cha này của Philip, Richard trở thành một trong những diễn viên nổi tiếng nhất ở phương Tây thời đó. (4)

Suốt thời gian được Philip Burton nuôi lớn, dạy học, dạy luyện tập đài từ, hướng dẫn xin học bổng, dạy về kịch nghệ. Chỉ duy nhất một lần người cha đẻ (đã bỏ rơi Jenkins và nghiện rượu) nói “đểu” cậu một câu trong quán bar: “Hoá ra đúng như lời đồn mày trở thành một thằng đồng tính.” – vậy mà Jenkins quay về nhà, chửi bới và sỉ nhục người thầy già, người đã làm cha thay cha anh, và bỏ đi không lời từ biệt.

Ở phần này của ký ức tuổi trẻ, Jenkins từ chối nhớ đến lòng tử tế, căn phòng ấm, đồ ăn, sự lương thiện, những ngày dạy học, dạy đài từ, dạy làm toán không chút vụ lợi của người thầy Philip Burton ban tặng. Cậu chọn một câu nói đểu của cha đẻ để huỷ hoại tình thương của thầy và người chủ nhà dành cho cậu.

Phần sau của bộ phim, tôi để bạn tự xem nếu có hứng thú, nhưng nhân vật trong phim đã chọn các phần khác nhau của ký ức tuổi thơ để kéo thành sợi dây hiện tại. Mỗi lần cậu chọn, mỗi chọn lựa đem lại những hệ quả và kết quả khác nhau.

Quay trở lại “căn hộ” tuổi thơ của Viktor Shklovsky ở đầu bài viết.

Giấy dán tường có màu gì? Bức tường có lỗ không? Gỗ cửa sổ có xỉn màu hay đã mục nát? - Những câu hỏi đó do cá nhân tác giả chọn hoặc vô tình nhớ được. Nếu có ai đó chụp một bức ảnh căn phòng đó hơn 30 năm trước, có thể ta sẽ nhìn căn phòng rõ nét và chắc nịch như trong ảnh. Nhưng không, cuộc đời dài dằng dặc thường không ghi chép hết toàn bộ trong máy ảnh hay máy quay phim.

Ta sống với trí nhớ và thường liên tục kể lại hay điều chỉnh ký ức đó theo cách mình kỳ vọng hoặc tưởng tượng về quá khứ? Đây là ân phước hay lời nguyền? - Tại sao ta không thể biết quá khứ của chính mình thật rõ nét như một đoạn phim video?

Nhưng tôi không tin một bức ảnh hay đoạn video có khả năng giúp ta nhớ được chính xác ký ức, vì không có phiên bản nào là phiên bản duy nhất cả. Câu chuyện quá khứ thường được kể lại liên tục, đổi vai liên tục hoặc thay đổi liên tục tuỳ theo người kể. Ở mỗi tuổi, người ta cũng chọn lại phần ký ức mình muốn nhớ.

Khi ta 17 tuổi, ta nhớ cha đã tát mình trong bếp. Ta nhớ mẹ đã từ chối không cho mình lên thành phố học. Khi ta 35 tuổi, ta nhớ mẹ đã đi bán hàng ở chợ từ 3 giờ sáng mỗi đêm, và số tiền cả nhà kiếm được không thể dư để đi học ở thành phố. Khi 40 tuổi, khi đã làm cha, ta bàng hoàng nhận ra phải tốn bao nhiêu sự kìm chế để không vung tay tát đứa con của chính mình. Hoá ra khi ấy cha của mình cũng chỉ là một người đàn ông đang học làm bố, học rất vụng về và không ai chỉ dạy.

Mỗi người có thể trở nên nghiệt ngã hơn hay độ lượng hơn theo thời gian vì phần ký ức chọn để ta kể lại câu chuyện dưới ánh nhìn khác.

“Bạn không thể sống ở đây, nhưng làm sao bạn có thể rời khỏi quá khứ, bằng phương tiện nào đây?”

Điều này khiến tôi quay trở lại với những dòng Viktor viết. Thật tài tình, ông đã giới thiệu một hiện trạng rõ nét: ta không thể sống ở đây, không, ta không bao giờ còn ở trong tuổi thơ và ký ức cũ nữa, nhưng rời khỏi đó “bằng phương tiện nào đây?” đòi hỏi sự chọn lựa và chủ động của mỗi người.

Có những “căn phòng” quá khủng khiếp sẽ khiến ta mang đầy thương tích trên cơ thể và lết khỏi quá khứ nhưng không thoát khỏi nó. Nhưng cũng có những căn phòng chỉ cũ đi, bình thường, ta lớn lên và học cách tìm một “phương tiện” để đi tiếp cuộc đời mình, bằng những gì đã học được, bằng những mâu thuẫn đã qua và phai đi, hay bằng tổn thương giúp ta có thêm kỹ năng mà không ai có được.

Ở giữa bài tôi có kể về bộ phim Mr. Burton, nhân vật Richard Burton, dù với quá khứ cực kỳ nghèo khổ và quặt quẹo, đã trở thành một trong những diễn viên nổi tiếng nhất thế giới thời đó với đài từ tuyệt đẹp, giọng nói cực kỳ hay trên radio, bài học mà ông đã luyện rất bền bỉ với người thầy.

Vậy chúng ta sẽ chọn phương tiện gì để “rời khỏi” tuổi thơ?

CHÚ THÍCH TRONG BÀI:

(1) https://www.goodreads.com/en/book/show/28514141-viktor-shklovsky

(2) https://www.theguardian.com/books/2021/dec/01/alice-sebold-publisher-pulls-memoir-overturned-conviction-lucky-anthony-broadwater

(3) Audio và transcript của phỏng vấn trên NPR với nhiều nội dung liên quan đến American Dirt (gồm trauma porn, immigration literature, Mexican slang mixed in the novel): https://www.npr.org/transcripts/801530214

(4) https://www.imdb.com/title/tt5171016/

Ký ức mà ta chọn sống cùng

Comments