Het ligt niet aan de ouder

CBS-demograaf Ruben van Gaalen fileert het gangbare risico-denken. Een stichting bouwt steunkringen rond gezinnen die het alleen niet redden. Een voormalig profvoetballer normaliseert hulp aan aanstaande moeders. En een internationaal tijdschrift bundelt honderd stemmen over wat ouders écht nodig hebben. Vier totaal verschillende invalshoeken, één gedeelde conclusie: het ligt niet aan de ouder, kijk naar het systeem er omheen.

In deze nieuwsbrief van Ouderkennis:

Hoe risicofactoren ons op het verkeerde been zetten

Wat er gebeurt als ouders steun ervaren

Een internationaal tijdschrift boordevol inspiratie rond denken over ouderschap

Het zijn weer geen hapklare brokken, dus ga er even voor zitten. Of lees het in stukjes. Doorsturen, delen en hartjes geven helpen om het zichtbaar te maken voor anderen, dus hou je niet in daarbij.

Ouderkennis biedt inspiratie, kennis, denkstof en soms ook praktische tips voor iedereen die werkt met en voor ouders en voor iedereen die nieuwsgierig is naar het perspectief van ouders. Alles handig bij elkaar op het alsmaar groeiende www.ouderkennis.nl. Als je wil meehelpen om oudervriendelijkheid op de kaart te zetten, overweeg dan een betaald lidmaatschap (tip: goedkoper als je het via de website afsluit) als steuntje in de rug of meld je aan voor Het Genootschap van de Kruk.

Stel, je bent onderzoeker en je wilt weten of kinderen van ouders met een strafblad vaker in het ziekenhuis belanden. Je analyseert de gegevens van 1,9 miljoen Nederlandse kinderen. En ja, er is samenhang. Kinderen van ouders die met politie in aanraking kwamen, komen vaker in het ziekenhuis door letsel. Ze overlijden relatief vaker door uitwendige oorzaken.

Maar dan.

De samenhang met de criminele ouder zelf blijkt flinterdun. De verklaring zit in het opgroeien onder gedepriveerde omstandigheden. Een stapeling van sociaal-economische factoren, gezondheidsproblemen, gezinsstress. Niet de ouder is het risico. De omstandigheden zijn het risico.

Voor wie dagelijks met gezinnen werkt is dat geen verrassing. Maar voor beleid maakt het een wereld van verschil. Want als je criminaliteit van een ouder als risicofactor isoleert, bouw je beleid op een schijnverband. Je richt je pijlen op de verkeerde plek. En je bevestigt het beeld dat er iets mis is met die ouder, in plaats van met de wereld waarin die ouder opvoedt.

Van Gaalen deed het onderzoek al in 2016 en kondigt nu aan zich te gaan richten op een meerdimensionale blik op wat ouders en kinderen versterkt. Daar worden we blij van. Want mensen, middelen en omstandigheden kunnen het verschil maken tussen het net wel en net niet volhouden. Hopelijk kijkt Van Gaalen overigens niet alleen naar risico’s maar ook naar beschermende factoren, zoals de buffers uit de ouderschapstheorie van Alice van der Pas.

Ook interessant: Concrete steun voor ouders die in detentie zitten is er ook, laat de Dienst Justitiële Inrichtingen zien. Ouderschap stopt immers niet op bij de gevangenispoort. Het European Journal of Parental Imprisonment laat zien hoe je die band kunt onderhouden, ook vanuit detentie.

Als het niet aan de ouder ligt maar aan het systeem, wat doe je dan? Hoe versterk je die omgeving?

Stichting Gewoon Leven doet een poging met ‘kringen’. In een driejarig pilotproject werken zij met steunkringen rond mensen met een beperking en hun ouders. De Universiteit voor Humanistiek deed anderhalf jaar onderzoek naar wat werkt en waarom: Bouwen aan een steunkring (UvH, 2026)

Praktisch georganiseerd en vanuit wat nodig is voor zowel degene met de beperking als hun ouders. In een combinatie van formele en informele zorg. Een (betaalde) steunkringsupporter helpt die kring organiseren en bij elkaar houden.

Zoals vaker klinkt dat geniaal eenvoudig, maar dat is het niet. De onderzoekers beschrijven hoe gezinnen worstelen met volle levens, wisselende diensten en de vraag wie er voor hun kind zorgt als zij dat niet meer kunnen. De ‘natuurlijke’ kring krimpt vaak tot een klein clubje. Op korte termijn kan dat krachtig voelen, maar op lange termijn is dat kwetsbaar.

Stichting Gewoon Leven neemt niet het systeem of het protocol als uitgangspunt, maar de mens en de relatie. En niet alleen de persoon die zorg ontvangt, maar ook hun ouders. Wat gewoon zou moeten zijn.

De opzet van het steunnetwerk is toekomstbestendig. Het blijft ook in stand als de ouders of verwanten van het eerste uur wegvallen. Het is bedoeld als ondersteuning voor het leven.

Aan de andere kant van de wereld gebeurt iets vergelijkbaars, maar dan via een totaal andere ingang. Morad Fareed, voormalig profvoetballer van het Palestijnse elftal, zag tijdens het WK van 2022 hoe de Marokkaanse spelers na de wedstrijd hun moeders het veld op haalden. Dat beeld bleef hangen. Hij richtte FC Mother op: een organisatie die aanstaande moeders verbindt met een buddyteam, en lokale voetbalclubs inzet om steun te mobiliseren. Hij normaliseert dat met de slogan ‘Be a Legend. Assist a Mother’. En alle voetballers weten: een spits is nergens zonder een goede voorzet.

Het model is simpel: moeders vertellen wat ze nodig hebben en vrienden, familie en community health workers stappen in om daarbij te helpen. Hun steunacties worden bijgehouden als ‘assists’ en clubs en landen concurreren via de World Cup of Healing wie de meeste gezonde levensjaren genereert. De awards zijn niet financieel. Het draait om erkenning, mijlpalen vieren en verbinding. Zeg maar de emotionele valuta van het voetbal, ingezet voor iets dat ertoe doet. In de eerste programma’s leidde dat tot een verschuiving van 41 procent in steungedrag rond iedere moeder.

Twee aanvliegroutes, één gedachte. Met als verschil dat Gewoon Leven formeel en gefinancierd werkt, terwijl FC Mother draait op emotionele valuta en gemeenschapstrots. De bottomline in beide projecten: zet niet in op het verbeteren van de ouder maar bouw aan het system met een kring van mensen.

Zie op Ouderkennis ook Samenwerken met informeel netwerk en het initiatief Buurtmama’s van verloskundige Lotte Vermorgen.

Wat opvalt: het is allemaal wel weer zwaar op moeders gericht. Bij FC Mother zit het in de naam en bij Gewoon Leven is het vooral gericht op moeders die de kar trekken. Mogen de vaders ook in beeld? En kan dan in één adem het begrip ‘zorg’ verbreed omdat een gezin meer dan verzorging nodig heeft om fatsoenlijk overeind te blijven?

Laat een reactie achter

We noemden de inspirerende jaarlijkse internationale uitgaves van Early Childhood Matters al eerder op Ouderkennis. De Van Leer Foundation publiceerde dit jaar de derde en laatste aflevering van hun serie over welzijn van ouders met als titel Parenthood in a Changing World. Met bijdragen van 119 wetenschappers, kunstenaars, beleidsmakers en bestuurders uit 27 landen. Deze keer met een gastredacteur die zelf met de vaderpoten in de klei staat: de Argentijnse journalist Ignacio Pereyra.

Pereyra beschrijft hoe hij zich als vader voortdurend op de verkeerde plek voelde. Wachtkamers, vaccinatiepoli’s, verschoonruimtes: overal dezelfde vraag. Where’s his mother? Dat was niet persoonlijk bedoeld, schrijft hij. Het was systemisch. Een culturele aanname over wie er zorgt. (De Nederlandse dichter Joost Oomen schreef voor het AD een column waarbij hij ook precies die vraag kreeg toen hij met zijn zoon naar het consultatiebureau ging. Als je een dpg-account hebt kun je hem bijvoorbeeld hier lezen – of op Joost Oomens insta)

Prettig opvallend aan dit nummer: het vermijdt de valkuil waar veel publicaties over ouderschap in trappen. Het legt de focus niet op wat ouders beter moeten doen. Het gaat over ouderschapsbeleving, over wat er gebeurt als je de omstandigheden verandert en er is aandacht voor zowel mannen als vrouwen. Biologisch antropoloog Lee Gettler laat bijvoorbeeld zien dat ook mannen biologisch veranderen als ze voor een pasgeborene zorgen. Dat herkadert onhandigheid niet als persoonlijk falen maar als onderdeel van een on-going veranderingsproces.

Daanish Masood bouwt al meer dan een jaar zijn eigen AI-assistent voor de opvoeding van zijn zoon. Niet om het opvoeden uit te besteden. Juist om zich steviger te voelen. Hij gebruikt het om informatie te filteren, om te reflecteren op zijn eigen handelen en hij maakt elke dag een nieuw hoofdstuk voor het verhaal dat hij zijn kind voorleest. Met levenslessen vanuit een wereldbeeld dat hij bewust kiest. Vanuit de ouderschapstheorie van Alice van der Pas is dat versterken van de buffers taakverdeling, metapositie en ‘goede ouder’-ervaring in één.

Neurowetenschapper Shir Atzil betoogt in haar interview “We are designed to exist together” dat baby’s niet per se hun biologische ouders nodig hebben om bij hen te zijn. Elke volwassene die investeert in het kind en betrouwbaar aanwezig is, is goed genoeg. Dat gaat misschien ver, en is een discussie waard, maar het is ook een bevrijdende gedachte die oordelen wegneemt en verantwoordelijkheid herverdeelt.

De rode draad in de uiteenlopende artikelen: ouderschap is geen individuele prestatie. Het is een collectieve praktijk die handen en voeten geeft aan het sleetse adagium ‘it takes a village to raise one child’.

Zie ook de uitgaves van eerdere jaren.

Anders kijken naar ouders ‒ dat loopt misschien wel als een rode draad door de nieuwsbrieven van Ouderkennis. En er is nu ook een e-learning die professionals daartoe verleidt!

Ken je dat: gedoe met ouders? Jij doet je best ‒ je volgt de methodes, de adviezen zijn goed. En toch loopt het niet. Een vervelend machteloos gevoel overvalt je. Als die ouder nou maar…

Professionals die vastlopen met ouders hebben zelden een kennistekort. Noem het liever een kijktekort. Dat is het vertrekpunt van de e-learning De kruk met drie poten ‒ 90 minuten zelfstudie op basis van de ouderschapstheorie van Alice van der Pas. Niet voor wie al weet wat oudergericht werken is. Voor leerkrachten, logopedisten, wijkteammedewerkers die denken: ik werk met kinderen, niet met ouders. Ook heel geschikt voor receptionisten trouwens.

€29 | 90 minuten | Meer info en aanmelden
Team- en onderwijslicenties op aanvraag.

Jaarabonnees krijgen hem gratis ‒ inclusief de modules die nog komen.

Fathers and Sons | Documentaire fotograaf Valery Poshtarov fotografeerde in veertien Europese landen vaders en volwassen zonen hand in hand. Sommigen hadden elkaars hand in geen jaren vastgehouden, vertelt hij. Geen grote verhalen, geen tekst erbij nodig. Ontroerende portretten die de kijker uitnodigen hun eigen verhaal erbij te maken.

Verweven | Suzanne Bos deed zorgethisch onderzoek (UvH, 2024) naar moeders die een kind met ernstige meervoudige beperkingen verloren. Haar kernbevinding: deze moeders rouwen niet alleen om het kind, maar ook om het leven dat nooit was. De opluchting die er naast het gemis kan bestaan, krijgt maatschappelijk bovendien nauwelijks ruimte. Zowel het bagatelliseren door de omgeving (“het is maar beter zo”) als het niet mogen voelen van opluchting worden als pijnlijk ervaren. Een onderzoek dat het ouderperspectief serieus centraal stelt, al blijft de vraag naar structurele ondersteuning tijdens de zorgjaren wat onderbelicht en is het ook hier weer jammer dat de focus op de moeders ligt.

De co-sleeperman | Nina Pierson schrijft op Substack over een onverwachte ontdekking in de taakverdeling thuis. Sommige ‘hacks’ werken verrassend goed door. Herkenbaar en licht.

Handreiking Samen Sterk | Gericht op belangenbehartiging voor mensen met een beperking en hun naasten. Ouders (hier naasten genoemd) worden steeds meer aangesproken op een grotere rol in de zorg, maar krijgen daar niet automatisch meer zeggenschap bij. Over dat spanningsveld, het belang van heldere taakverdeling en open communicatie gaat deze handreiking.

Caring Men | In Duitsland kregen mannelijke standbeelden poppen in draagzakken aangemeten. Ludieke acties zeggen soms meer dan beleidsnota’s. Het schijnt dat de Dolle Mina’s een soortgelijke actie in Nederland voorbereiden.