Ai đã phân loại bạn bè và người yêu

Tháng 8 năm 1563, tại Germignan gần Bordeaux, Étienne de La Boétie nằm hấp hối ở tuổi ba mươi hai. Michel de Montaigne ngồi bên giường suốt những ngày cuối và ghi lại từng lời bạn mình nói, trong đó có một câu ông không hiểu nổi lúc ấy: anh ơi, anh ơi, anh từ chối cho tôi một chỗ sao? Montaigne lúng túng và trả lời sai. Phải rất nhiều năm sau ông mới vỡ ra La Boétie hỏi một chỗ trong đời ông, và ông chỉ có thể tạo ra chỗ ấy bằng việc viết.

Từ đó, một tiểu luận có De l’amitié đã ra đời, in trong tập Essais năm 1580, mười bảy năm sau cái chết của La Boétie [9]. Nếu không rõ bối cảnh, bạn sẽ dễ đọc nhầm nó thành bài viết của một người đàn ông về người tình đã mất. Montaigne mô tả hai linh hồn hòa vào nhau theo kiểu pha trộn triệt để đến mức xóa nhòa ranh giới. Ông viết rằng, so với bốn năm ấy, toàn bộ phần đời còn lại của ông chỉ là khói, chỉ là một đêm tối tăm và buồn tẻ. Theo ngôn ngữ hiện tại, ta cho rằng chỉ tình yêu mới được mô tả như vậy. Một người đàn ông thế kỷ 16 đã dùng nó, không chút ngập ngừng, cho một người bạn.

Montaigne có yêu La Boétie theo nghĩa chúng ta hiểu không? Chuyện đó không ai biết và cũng không quan trọng. Điều thú vị là chúng ta cảm thấy cần phân loại, còn ông thì không. Với ông, không tồn tại một câu hỏi kiểu “vậy rốt cuộc hai người là bạn hay là gì khác”, vì thậm chí thời đại ấy cũng không quan tâm.

Montaigne loại phụ nữ khỏi ‘tình bạn hoàn hảo’ một cách thẳng thừng, cho rằng họ vốn không đủ năng lực cho loại quan hệ ấy. Mỗi thời đều có cách nhìn giới hạn cho các mối quan hệ giữa người và người, và cách suy nghĩ vừa rồi là giới hạn của ông.

Vậy, rốt cuộc ở mỗi thời đại, ai là người đã vạch nên những đường kẻ phân loại các mối quan hệ?

^{Two Friends by Oliver Ingraham Lay (1877)}

Năm 2024, một nhóm nghiên cứu ở Aalto do Pärttyli Rinne dẫn đầu đã thử đo chuyện này bằng cách thô bạo nhất có thể. Họ đưa năm mươi lăm người vào máy fMRI, cho nghe những đoạn kể ngắn về đời thường - một cảnh với con mình, một cảnh với người yêu, một cảnh với bạn bè, một cảnh với người lạ, với thú cưng, với thiên nhiên - rồi quan sát vùng não nào sáng lên [1].

Kết quả không cho ra các vùng riêng biệt như người ta vẫn hình dung. Mọi dạng tình cảm hướng về một con người đều huy động gần như cùng một mạng lưới. Điểm khác nhau giữa người yêu với bạn thân chỉ là cường độ. Quan hệ càng gần, hệ thống thưởng cháy càng mạnh, chứ không phải chuyển sang chạy ở một mạch khác. Rinne nói chính ông cũng bất ngờ vì điều đó. Trong phần thảo luận, chính nhóm nghiên cứu đề xuất rằng các dạng tình yêu nằm trên một fuzzy continuum, một dải liên tục mờ. Tình yêu đôi lứa và tình yêu cha mẹ là các ca nguyên mẫu; những dạng còn lại giống chúng ở những mức độ khác nhau, tùy vào ảnh hưởng sinh học, văn hóa và tâm lý từng người.

Cụm “dải liên tục mờ” ấy có một tiền sử triết học lâu dài.

Ludwig Wittgenstein, trong tập ghi chép về sau thành Philosophical Investigations, từng đưa ra một bài tập nhỏ: hãy thử định nghĩa “trò chơi”. Cờ vua là trò chơi, bóng đá là trò chơi, oẳn tù tì là trò chơi, một đứa trẻ ném bóng vào tường rồi bắt lại cũng là trò chơi. Khi ta thử tìm thuộc tính chung có mặt trong tất cả và chỉ có trong chúng, ta sẽ nhận ra nó không hề tồn tại. Có thắng thua không - không phải lúc nào cũng có. Có nhiều người chơi không - không nhất thiết. Có luật không - có, nhưng khác nhau đến mức không thể cùng hiểu dưới khái niệm “luật”. Đằng sau mọi trò chơi không phải là một bản chất chung nào cả, mà là những chồng lấn cục bộ, cái này giống cái kia ở chỗ này, cái kia giống cái nọ ở chỗ khác, như những nét mặt trong một gia đình. Wittgenstein gọi đó là family resemblance. Đến tận hôm nay, khám phá của Wittgenstein vẫn là kim chỉ nam cho hàng loạt thao tác tìm kiếm sự thật: thay vì cố gắng suy luận để đi tìm bản chất (vốn không tồn tại), việc cần làm là đi tìm một family để tìm xem điểm chồng lấn giữa chúng là gì.

Tình bạn và tình yêu vốn vận hành đúng như vậy. Chúng chia sẻ sự gắn bó, sự ưu tiên, cảm giác người này không thay thế được bằng người khác, và nỗi đau khi mất mát; đồng thời chúng lệch nhau ở tình dục, ở tính độc quyền, và các nghi thức do xã hội quy định. Nhưng không có thuộc tính nào nằm sẵn ở đó chờ ta phát hiện và có thể tuyên bố rằng chúng là riêng biệt, chỉ tồn tại ở mối quan hệ này và nhất thiết không được phép xuất hiện ở cái còn lại.

Phát hiện này không đơn thuần “hóa ra tình bạn cũng là một dạng tình yêu”, mà nó dẫn tới một hệ quả khó chấp nhận hơn nhiều. Rằng, nếu đường kẻ không nằm trong sinh học, thì nó phải được vẽ từ đâu đó khác. Như vậy, đã có ai đó vẽ chúng ra và quyết định rằng mỗi thời khác nhau thì lằn ranh nằm ở đâu; và đồng thời, nó cũng cho thấy các đường kẻ này hoàn toàn có thể xóa được.

Trong đối thoại Lysis, Plato để Socrates gặp một chàng trai tên Hippothales đang phải lòng cậu bé Lysis, và Hippothales không biết phải làm gì. Cách Hippothales tán tỉnh là sáng tác thơ ca ngợi Lysis, và Socrates bảo đó là nước đi tệ nhất có thể. Vì nếu thành công, mọi lời khen ấy hóa ra chỉ là tự khen mình đã chiếm được một món hời; còn nếu thất bại, càng khen nhiều thì càng lố bịch. Người tán tỉnh thành thạo, Socrates nói, không ca ngợi ai trước khi mọi chuyện ngã ngũ [2].