Van de Stasi tot Sam Altman: de nieuwe strijd om onze gedachten – DGF Techbrief #166

Welkom bij de 166ste DGF Nieuwsbrief.

Afgelopen week stond ik tijdens een conferentie voor een zaal vol data- en privacy professionals van Europese defensieministeries en de NAVO in Schloss Schönhausen in Berlijn; de voormalige residentie van Wilhelm Pieck, de eerste president van de DDR. Tegenwoordig is hier de Bundesakademie für Sicherheitspolitik gevestigd.

Ik was uitgenodigd naar aanleiding van mijn boek De prijs voor privacy. Op een plek waar de geschiedenis van staatscontrole nog steeds voelbaar is, sprak ik over drie generaties surveillance: de analoge controle die mijn moeder ervoer als ‘staatsvijand’ van de DDR, mijn generatie met de opkomst van Big Tech en de transhumane infrastructuur waarin mijn dochter (geboren in 2023) zal opgroeien.

Tijdens mijn lezing stond het behoud van cognitieve autonomie centraal: het vermogen om eigenaar te blijven van onze eigen gedachten. De Stasi wilde weten wat mijn moeder dacht en wie zij – binnen haar sociale kring – wilde beïnvloeden. Big Tech wil steeds beter weten wat wij doen, met wie, waar en wanneer. Een volgende generatie AI-systemen is vooral een onzichtbare partner die met ons meedenkt, vragen beantwoordt en straks zelfstandig beslissingen neemt uit onze naam. De vraag voor de komende decennia is daarom niet alleen wie onze data bezit, maar wie de infrastructuur beheert waarbinnen onze gedachten en gedrag zich vormen.

De machtigste AI-bedrijven van dit moment roepen zelf steeds vaker op tot overheidscontrole. Vorige week nog vroegen Sam Altman (OpenAi), Dario Amodei (Anthropic) en andere AI-leiders het Amerikaanse Congres om wetgeving in te voeren die moet voorkomen dat AI wordt gebruikt voor de ontwikkeling van biologische wapens. Afgelopen week ging Amodei een stap verder en pleitte hij in een essay (dat hij begint met – hoe kan het anders – een referentie aan een verhaallijn uit In de ban van de ring) voor een noodrem waarmee overheden gevaarlijke AI-systemen kunnen stilleggen.

Treebeard en AI

In Tolkien’s In de ban van de ring proberen de hobbits de eeuwenoude boomherder Treebeard te overtuigen om in actie te komen tegen Saruman, die zijn bos vernietigt. Het probleem is dat Treebeard ongelooflijk wijs en machtig is, maar ook extreem langzaam denkt en handelt. Volgens Anthropic-topman Dario Amodei lijkt dit op de huidige situatie rondom AI: de technologie ontwikkelt zich razendsnel, terwijl overheden en maatschappelijke instituties moeite hebben om bij te blijven. De vraag is alleen of AI-bedrijven wel de hobbits zijn die alarm slaan, of inmiddels zelf de rol van Saruman hebben genomen.

Amodei’s scenario trad nog eerder in werking dan hij ooit had durven dromen, toen de VS besloten om het nieuwste taalmodel van Anthropic niet vrij te geven. In eerste instantie alleen niet buiten de eigen landsgrenzen, maar inmiddels lijkt er sprake te zijn van een wereldwijd verbod. Ook in Amerika dus. Dat schrijft onder andere nieuwssite Axios op basis van een brief van Minister van Handel Howard Lutnick aan topman Dario Amodei.

Opmerkelijk genoeg lag juist Anthropic eind vorig jaar nog in de clinch met de Amerikaanse overheid omdat het bedrijf zich verzette tegen eisen om zijn modellen beschikbaar te maken voor binnenlandse surveillance en autonome wapensystemen. De verhouding tussen staat en AI-bedrijven is ook geen simpele tegenstelling tussen controle en vrijheid; het is een voortdurende onderhandeling over macht.

Diezelfde verschuiving zien we terug in de teneur rondom technologie-wetgeving binnen de regering van Trump. Eerst was het vrij baan voor Big Tech, met de ontwikkeling van AI voorop. Onder de noemer bescherming – met voorstellen zoals de Kids Online Safety Act, de NO FAKES Act en leeftijdsverificatie – wordt inmiddels juist gewerkt aan een grotere rol van de overheid in de publieke digitale ruimte. Op papier gaat het over veiligheid. Maar de grens tussen bescherming en controle is historisch gezien altijd een dunne lijn geweest.

De grote vraag van de 21e eeuw is daarom niet of we AI moeten reguleren. Natuurlijk moeten we dat. De vraag is wie die regulering vormgeeft en vanuit welke waarden. In de DDR was het de staat die een muur bouwde om haar burgers gevangen te houden. Wij leven in een vrije samenleving, maar de volgende muur is aanstaande. En hij wordt gebouwd uit data, algoritmes en persoonlijke AI-assistenten die onze aandacht sturen, onze keuzes beïnvloeden en uiteindelijk onze gedachten koloniseren.

In mijn lezing ging ik trouwens nog een stap verder in de tijd. Wat als AI-systemen niet meer ‘slechts’ met ons verbonden zijn via smartphones, auto’s en andere slimme apparaten, maar rechtstreeks met onze hersenen via een Brain Computer Interface. Wat doet een werkelijk transhumane, digitale infrastructuur met onze cognitieve autonomie?

🚙 Alphabet-dochter Waymo heeft het voormalige testterrein van Apple in Wittmann, Arizona, gekocht voor 220 miljoen dollar. Het terrein van 22 vierkante kilometer werd in 2021 door Apple aangekocht voor 125 miljoen dollar en gebruikt voor het inmiddels geannuleerde Project Titan, waarmee de hardwarefabrikant uit Cupertino ook een auto wilde maken. Waymo wil het gebied nu inzetten voor het testen van rijscenario’s en bewegingscontrole van autonome voertuigen.

🇪🇺 De Europese Commissie heeft Meta via een voorlopige maatregel verplicht om gratis toegang tot WhatsApp voor concurrerende AI-assistenten weer mogelijk te maken. Meta had sinds oktober 2025 externe aanbieders uitgesloten en later alleen tegen kosten toegang verleend, waardoor de eigen AI-assistent van Meta een structureel concurrentievoordeel kreeg. Het is pas de tweede keer sinds 2003 dat de Europese Commissie een dergelijke spoedmaatregel oplegt. Bij overtreding kan Meta boetes krijgen tot tien procent van de wereldwijde jaaromzet.

🇩🇪 🇬🇧 Google kreeg afgelopen week twee juridische tegenslagen te verwerken die de machtsbalans tussen AI-platforms en mediabedrijven in een ander perspectief kunnen plaatsen. In Duitsland oordeelde een rechter dat Google verantwoordelijk kan worden gehouden voor onjuiste informatie die verschijnt in AI Overviews. Het argument dat gebruikers de antwoorden zelf maar moeten controleren, hield geen stand in de rechtbank van München. De realiteit is namelijk dat nog maar weinig mensen echt klikken op de oorspronkelijke bron. Ook in het Verenigd Koninkrijk werd de positie van uitgevers versterkt. Media krijgen daar het recht om hun artikelen uit AI Overviews te weren zonder direct uit de klassieke zoekresultaten te verdwijnen. Een kleine technische aanpassing, met mogelijk grote gevolgen. In een wereld waarin AI steeds meer informatie samenvat en herschrijft, wordt toegang tot betrouwbare bronnen misschien wel de belangrijkste ‘asset’ die uitgevers nog resteert.

Mijn naam is Bob Hardus. Ik ben journalist en zoekmachinespecialist.

In het online doolhof zijn bedrijven allemaal op zoek naar de toverformule; bovenaan in Google, want dat staat gelijk aan kwaliteit, betrouwbaarheid en winstmaximalisatie. Maar hoe werkt de zoekmachine eigenlijk? En wat gebeurt er nu Google en andere Big Tech al hun diensten en al onze gebruikersdata verbinden met de nieuwste AI?

Antwoorden op die vragen krijg je:

📗 In mijn boek De Google formule (2023) en mijn meest recente boek De prijs voor privacy (2025).

📻 In het NPO Radio 1 programma Langs de Lijn en Omstreken waar ik op 18 november 2025 te gast was om te praten over het verschil tussen het Stasi-dossier van mijn moeder en mijn eigen ‘Google-dossier’. Het gesprek is hier terug te luisteren en te bekijken.

💌 En natuurlijk in deze nieuwsbrief, met elke maandag het laatste nieuws over Google, andere Big Tech bedrijven en de nieuwste ontwikkelingen rondom technologie en AI. Doorgestuurd gekregen? Schrijf je dan hieronder in.