Làm sao để biết mình đang mất phương hướng tạm thời hay thật sự cần một ngã rẽ mới?

Một ngã rẽ mới thường không bắt đầu bằng sự chắc chắn, mà bằng cảm giác mơ hồ rằng mình không thể tiếp tục như thế này mãi.

Công việc này có thể từng là điều bạn ao ước. Thành phố này có thể từng là nơi bạn muốn đặt chân đến. Mối quan hệ này có thể từng lấp đầy một phần rất đẹp trong thanh xuân của bạn. Nhưng ở hiện tại, tất cả chỉ còn lại một cảm giác nặng nề khó gọi tên.

Làm sao để phân biệt giữa một giai đoạn chán nản tạm thời và một tín hiệu cho thấy bạn thật sự cần thay đổi hướng đi? Trong bài viết hôm nay, Flowable sẽ cùng bạn nhìn lại một vài tín hiệu tâm lý và cơ thể thường gặp, để bạn có thêm một lăng kính rõ ràng hơn trước khi đưa ra những quyết định quan trọng.

Đừng vội vàng chỉ tìm câu trả lời trong những dòng suy nghĩ miên man. Đôi khi, điều cần quan sát trước tiên là những phản ứng rất cụ thể của cơ thể bạn. Nhà thần kinh học Antonio Damasio, thông qua thuyết “dấu ấn thân thể” (somatic marker hypothesis), cho rằng cơ thể và cảm xúc có vai trò quan trọng trong cách chúng ta xử lý thông tin và đưa ra quyết định, ngay cả trước khi tâm trí ý thức kịp diễn giải rõ ràng.

Hãy thử để ý xem trong thời gian gần đây bạn có liên tục trải qua những cơn đau dạ dày không rõ nguyên nhân, mất ngủ kéo dài, hoặc cảm giác cạn kiệt năng lượng ngay cả khi đã nghỉ ngơi không? Những tín hiệu này không nhất thiết nói rằng bạn phải lập tức rời đi, nhưng chúng là điều đáng được lắng nghe. Có thể hệ thần kinh của bạn đang phản ứng với một môi trường, một nhịp sống, hoặc một vai trò đã không còn thật sự phù hợp.

Cơ thể không phải lúc nào cũng đưa ra câu trả lời cuối cùng. Nhưng nó thường cho ta những dữ kiện đầu tiên. Và khi một con đường liên tục khiến bạn căng cứng, kiệt sức, mất ngủ, hoặc phải gồng lên để tồn tại qua từng ngày, đó có thể là lúc bạn cần dừng lại và nhìn kỹ hơn.

Nếu đã nhận ra sự bất ổn từ lâu, tại sao rất nhiều người trong chúng ta vẫn tiếp tục bám trụ? Một phần câu trả lời nằm ở hiện tượng “ngụy biện chi phí chìm” (sunk cost fallacy). Chúng ta có xu hướng tiếp tục đầu tư thời gian, công sức và tiền bạc vào một lựa chọn không còn phù hợp, chỉ vì không muốn cảm thấy những gì mình đã bỏ ra trước đó là lãng phí.

Bạn tự nhủ rằng mình đã học ngành này bốn năm, đã cống hiến cho công ty này năm năm, đã đi cùng một người qua rất nhiều giai đoạn, làm sao có thể từ bỏ tất cả để bắt đầu lại từ con số 0? Nhưng đôi khi, việc tiếp tục ở lại chỉ để bảo vệ những tổn thất trong quá khứ lại khiến bạn đánh mất thêm nhiều cơ hội ở tương lai.

Điều này không có nghĩa là cứ mệt là rời đi, cứ chán là bắt đầu lại. Nhưng nó nhắc ta rằng quá khứ đã đầu tư không nên là lý do duy nhất để tiếp tục. Một lựa chọn từng đúng ở một giai đoạn nào đó vẫn có thể không còn đúng ở hiện tại. Trưởng thành đôi khi là đủ tỉnh táo để nhận ra điều đó.

Một dấu hiệu khác cho thấy bạn có thể cần một ngã rẽ, là khi mọi nỗ lực mỗi ngày chỉ còn được thúc đẩy bởi sự gượng ép từ bên ngoài. Dưới góc nhìn của tâm lý học nhân văn, thuyết tự quyết (self-determination theory) của Edward Deci và Richard Ryan chỉ ra rằng con người thường duy trì hạnh phúc và hiệu suất bền vững tốt hơn khi các nhu cầu tâm lý nền tảng được đáp ứng: sự tự chủ, cảm giác có năng lực và sự kết nối.

Hãy thử nhìn lại xem, nếu mỗi ngày đi làm, thứ duy nhất níu giữ bạn là tiền lương cuối tháng, sự kỳ vọng vô hình của gia đình, hoặc nỗi sợ bị đánh giá, thì có thể động lực nội tại của bạn đã bị bào mòn khá nhiều. Khi môi trường hiện tại không còn cho bạn cảm giác được lựa chọn, được phát triển, hoặc được kết nối với con người và giá trị mà mình tin vào, tâm lý của bạn sẽ dần cạn kiệt.

Bạn vẫn có thể hoàn thành công việc. Vẫn có thể tỏ ra ổn. Vẫn có thể đáp ứng kỳ vọng của người khác. Nhưng bên trong, bạn biết mình đang ngày càng xa khỏi phiên bản thật hơn của chính mình.

Tuy nhiên, rẽ hướng không đồng nghĩa với việc đưa ra một quyết định xốc nổi hay bốc đồng. Bạn cần một khoảng lùi tĩnh lặng để thực hành sự phản tư có chủ đích. Flowable gợi ý bạn hãy tự đặt cho mình ba câu hỏi nền tảng sau đây:

• Thứ nhất: Sự mệt mỏi này đến từ những hoàn cảnh mang tính thời điểm, hay đến từ việc con người mà mình đang trở thành không còn khớp với những gì công việc đó đòi hỏ?

• Thứ hai: Nếu tiếp tục con đường này thêm năm năm nữa, liệu mình có thực sự tự hào về phiên bản đó của bản thân hay không?

• Và cuối cùng: Nỗi sợ lớn nhất đang ngăn cản mình thay đổi là gì, nó là một rủi ro có thật hay chỉ là ảo ảnh do tâm trí thêu dệt?

Việc trả lời rạch ròi những câu hỏi này sẽ giúp bạn chuyển từ trạng thái phản ứng hoảng loạn sang việc chủ động thiết kế lại cuộc đời. Tự chất vấn không nhất thiết cho bạn câu trả lời ngay lập tức, nhưng nó giúp bạn phân biệt đâu là mệt mỏi nhất thời, đâu là dấu hiệu của một sự lệch pha kéo dài.

Nhìn chung, việc nhận ra bản thân cần một ngã rẽ không phải là dấu chấm hết cho những gì bạn đã nỗ lực xây dựng. Ngược lại, đó có thể là một bước tiến của sự trưởng thành, khi bạn đủ can đảm để nhìn nhận rằng một vài cấu trúc cũ đã không còn phù hợp.

Việc bước ra khỏi vùng an toàn và bắt đầu lại luôn đi kèm nỗi sợ. Nhưng điều đáng sợ hơn có lẽ là tiếp tục đi trên một con đường chỉ vì nó quen thuộc, để rồi nhiều năm sau nhận ra mình đã sống quá lâu theo một kịch bản không còn thuộc về mình.

Hãy lắng nghe những tín hiệu chân thật của cơ thể, quan sát các ngụy biện trong nhận thức, và cho mình quyền được cân nhắc một hướng đi khác. Không phải để phủ nhận quá khứ, mà để tiếp tục sống một cuộc đời có nhiều sự thật hơn với chính mình.

By Flowable

Tài liệu tham khảo:
• Damasio, A. R. (1994). Descartes’ Error: Emotion, Reason, and the Human Brain.
• Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow.
• Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). "Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being." American Psychologist, 55(1), 68–78.