Vì sao cứ nói chuyện một lúc là hai người lại cãi nhau?

Có một điều khá thú vị trong các mối quan hệ.

Rất nhiều cuộc cãi vã không bắt đầu bằng những vấn đề lớn, mà chỉ từ một cuộc trò chuyện rất bình thường.

“Em có chuyện gì à?”

“Không có gì.”

“Không có gì thì sao lại như thế?”

“Thôi, anh muốn nghĩ sao thì nghĩ.”

Chỉ vài câu nói ngắn ngủi, nhưng bầu không khí bắt đầu trở nên nặng nề. Một người cảm thấy đối phương quá khó hiểu, người còn lại cảm thấy mình không được lắng nghe. Càng cố giải thích, cả hai càng xa nhau, để rồi đến cuối cùng, cuộc trò chuyện không còn xoay quanh chuyện vừa xảy ra mà chuyển thành những câu quen thuộc như: “Anh lúc nào cũng vậy.”, “Em chẳng bao giờ hiểu anh.” hay “Có lẽ chúng ta không hợp nhau.”

Điều đáng nói là, nguyên nhân của những cuộc cãi vã ấy hiếm khi nằm ở câu chuyện ban đầu. Thứ khiến mâu thuẫn leo thang thường là ý nghĩa mà mỗi người gán cho sự việc. Khi cảm giác an toàn bị lung lay, chúng ta không còn phản ứng với điều đang xảy ra, mà với điều mình tin rằng nó có nghĩa.

Điều khiến cuộc trò chuyện đi chệch hướng không phải là vấn đề đang được nhắc đến, mà là cảm giác mất an toàn mà vấn đề ấy vô tình kích hoạt.

Nếu quan sát kỹ, sẽ thấy rất nhiều cuộc tranh cãi diễn ra theo cùng một vòng lặp. Một người lên tiếng vì muốn được lắng nghe. Người còn lại nghe thấy sự chỉ trích và lập tức giải thích. Càng giải thích, người đầu tiên càng cảm thấy cảm xúc của mình bị bỏ qua. Càng cảm thấy không được lắng nghe, họ càng nói mạnh hơn. Chỉ trong vài phút, cả hai đều có cảm giác mình đang nói chuyện với một người không hề hiểu mình.

Điều này xảy ra vì bộ não rất nhạy cảm với những mối đe dọa về mặt xã hội như bị từ chối, bị xem nhẹ hay đánh mất sự kết nối với một người quan trọng. Khi cảm nhận được những tín hiệu ấy, hệ thần kinh sẽ kích hoạt trạng thái phòng vệ (threat response). Lúc này, mục tiêu của não bộ không còn là thấu hiểu, mà là nhanh chóng tìm lại cảm giác an toàn.

Đó là lý do có người liên tục giải thích, có người im lặng, có người phản bác, cũng có người lôi những chuyện cũ ra để bảo vệ cảm xúc của mình. Nhìn bên ngoài, phản ứng rất khác nhau, nhưng ở bên dưới, tất cả đều đang cố trả lời cùng một câu hỏi: “Liệu mình còn được yêu, được tôn trọng và còn an toàn trong mối quan hệ này không?”

Nếu phần 1 giải thích vì sao hệ thần kinh khiến con người phản ứng theo bản năng, thì vẫn còn một câu hỏi khác: Vì sao cùng một tình huống nhưng mỗi người lại phản ứng hoàn toàn khác nhau?

Sự khác biệt này không đơn thuần đến từ tính cách, mà còn liên quan đến Attachment Theory – lý thuyết cho rằng mỗi người đều hình thành một “bản đồ an toàn” từ những trải nghiệm gắn bó trước đây. Bản đồ ấy ảnh hưởng đến cách chúng ta diễn giải hành vi của người mình yêu và cách chúng ta phản ứng khi cảm thấy mối quan hệ đang gặp nguy cơ.

Vì vậy, cùng một khoảng lặng, có người xem đó là thời gian để bình tĩnh, nhưng cũng có người cảm nhận như dấu hiệu của sự xa cách. Cùng một lời góp ý, có người coi đó là cơ hội để điều chỉnh, người khác lại thấy mình đang bị từ chối. Những phản ứng ấy diễn ra rất nhanh và gần như tự động, bởi chúng được dẫn dắt bởi những trải nghiệm tích lũy từ trước, chứ không chỉ bởi tình huống đang xảy ra.

Càng cố giải quyết mâu thuẫn chỉ bằng lý lẽ, hai người càng dễ bỏ lỡ điều quan trọng nhất:

Phía sau mỗi phản ứng thường là một nhu cầu cảm xúc chưa được gọi tên. Chỉ khi nhu cầu ấy được nhìn thấy, cuộc trò chuyện mới có cơ hội quay trở lại với mục tiêu ban đầu là kết nối, thay vì trở thành một cuộc đối đầu.

Nhiều người nghĩ rằng một mối quan hệ hạnh phúc là một mối quan hệ ít cãi vã. Nhưng các nghiên cứu của John Gottman lại cho thấy điều ngược lại. Mâu thuẫn là điều không thể tránh khỏi khi hai con người khác nhau cùng xây dựng một mối quan hệ. Điều tạo nên sự khác biệt không phải là việc có xung đột hay không, mà là khả năng repair – sửa chữa và khôi phục kết nối sau mỗi lần xung đột.

Repair không đơn thuần là xin lỗi hay nhượng bộ, mà là giúp đối phương cảm thấy mình vẫn được lắng nghe và mối quan hệ vẫn an toàn. Khi hệ thần kinh không còn ở trạng thái phòng vệ, cả hai mới có đủ không gian để đồng cảm và cùng tìm giải pháp.

Đó cũng là lý do nhiều nhà trị liệu khuyến khích các cặp đôi thay đổi cách bắt đầu cuộc trò chuyện, thay vì chỉ cố thay đổi kết quả của nó. Một câu nói như: “Em đang cảm thấy hơi tủi thân và muốn chia sẻ với anh.” thường mở ra nhiều cơ hội kết nối hơn so với: “Anh lúc nào cũng vô tâm.” Không phải vì câu nói đầu tiên “đúng” hơn, mà vì nó giúp người nghe ít cảm thấy bị đe dọa hơn và dễ giữ được sự hiện diện trong cuộc đối thoại.

Phía sau rất nhiều cuộc cãi vã không phải là sự khác biệt về quan điểm, mà là hai con người đang cố gắng bảo vệ cảm giác an toàn của chính mình theo những cách khác nhau.

Có người tìm kiếm sự an tâm bằng cách tiến lại gần, trong khi người khác lại cần khoảng lặng để điều hòa cảm xúc. Nếu chỉ nhìn vào hành vi, rất dễ kết luận rằng đối phương vô tâm hoặc không còn yêu mình. Nhưng khi nhìn sâu hơn, phần lớn những phản ứng ấy đều bắt nguồn từ cùng một nhu cầu: được kết nối và được an toàn trong mối quan hệ.

Có lẽ vì vậy, điều quan trọng không phải là cố gắng tìm một người sẽ không bao giờ khiến mình tổn thương. Điều quan trọng hơn là cùng xây dựng một mối quan hệ đủ an toàn để mỗi khi mâu thuẫn xảy ra, cả hai vẫn có thể quay trở lại, lắng nghe nhau và lựa chọn giải quyết vấn đề thay vì chống lại nhau.

Bởi một mối quan hệ bền vững không phải là nơi không có xung đột, mà là nơi mỗi cuộc xung đột đều trở thành cơ hội để hiểu nhau nhiều hơn.

By Flowable.

Tài liệu tham khảo

• Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. Basic Books.

• Gottman, J. M., & Silver, N. (2015). The Seven Principles for Making Marriage Work (Revised ed.). Harmony Books.

• Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-Regulation. W. W. Norton & Company.