Thấu hiểu bản thân: 4 cách thực hành giúp bạn sắp xếp lại nội tâm và tìm lại sự sáng rõ

Có những lúc, sự mệt mỏi bủa vây không đến từ việc bạn thiếu nỗ lực. Nghịch lý là, ta có thể đã cố gắng rất nhiều đến mức mỏi mệt, nhưng vẫn chưa nhìn thấy rõ điều gì đang thật sự diễn ra bên trong mình.

Cảm xúc quá tải. Suy nghĩ rối ren. Ta thường tin rằng ép bản thân mạnh mẽ hơn là cách duy nhất để vượt qua. Nhưng từ góc nhìn tâm lý học nhận thức, càng cố chống lại những xáo động bên trong, ta càng dễ bị cuốn sâu hơn vào cảm giác bế tắc.

Có lẽ vì thế mà lời nhắc “Know thyself (Hãy biết mình)” khắc trên đền Apollo ở Delphi từ ngàn năm trước vẫn còn nguyên sức nặng: trước khi đi tìm câu trả lời từ thế giới bên ngoài, con người cần học cách quay lại và hiểu chính mình.

Thay vì tiếp tục vắt kiệt bản thân, hãy cùng Flowable khám phá 4 cách thực hành giúp bạn sắp xếp lại nội tâm và tìm lại sự sáng rõ, dựa trên tâm lý học và triết học thực hành.

Khi đang chìm ngập trong một cơn bão cảm xúc, chúng ta rất dễ tin rằng cảm xúc ấy chính là toàn bộ sự thật.

Ta thấy giận, nên đinh ninh rằng mình đã bị xúc phạm. Ta thấy sợ hãi, nên tin chắc rằng nguy hiểm đang rình rập. Ta thấy thất vọng, nên vội vàng kết luận mọi thứ đã đổ vỡ. Thế nhưng, dưới góc nhìn của tâm lý học nhận thức, cảm xúc là một tín hiệu phản hồi của cơ thể và脑 bộ (não bộ). Nó có thể cho ta biết điều gì đang diễn ra bên trong, nhưng không phải lúc nào cũng phản ánh toàn bộ sự thật bên ngoài.

Tinh thần trị liệu ý nghĩa của Viktor E. Frankl từng nhấn mạnh rằng con người không hoàn toàn bị quyết định bởi điều xảy đến với mình. Giữa một sự kiện và cách ta phản ứng với sự kiện ấy, luôn có một khoảng không gian nhỏ để ta nhận biết, lựa chọn và định hình lại phản ứng của mình.

Thiền định, ở nghĩa đơn giản nhất, là một cách rèn luyện khoảng không gian đó. Không phải để làm cảm xúc biến mất, mà để ta có thể nhận ra: “Mình đang giận”, “Mình đang sợ”, “Mình đang bị kích hoạt”, thay vì lập tức bị cảm xúc cuốn đi.

Lùi lại không có nghĩa là trốn tránh. Đó là việc tạo ra một khoảng cách nhỏ giữa sự kiện đang xảy ra và cách bạn định hình phản ứng với nó. Chỉ khi có được khoảng cách tĩnh lặng ấy, bạn mới thực sự bắt đầu nhìn thấy chính mình.

Một suy nghĩ quanh quẩn trong tâm trí thường kéo theo mười suy nghĩ khác, tạo thành một vòng lặp không lối thoát.

Chúng ta lặp đi lặp lại cùng một câu hỏi. Dự đoán vô vàn kịch bản tồi tệ. Đào bới lại những chuyện cũ rích. Rồi chúng ta tự gọi toàn bộ quá trình vắt kiệt sức lực đó là “đang cố giải quyết vấn đề”. Sự thật là, nghĩ nhiều chưa chắc đã giúp ta hiểu rõ hơn. Đôi khi, tâm trí chỉ đang tự xoay vòng trong trạng thái bất an.

Những lúc như vậy, điều bạn cần có thể không phải là tiếp tục nghĩ thêm, mà là đưa suy nghĩ ra khỏi đầu mình. Viết xuống là một cách đơn giản để làm điều đó.

Nhà tâm lý học James Pennebaker, người có nhiều nghiên cứu về expressive writing, cho thấy rằng việc chuyển những trải nghiệm và cảm xúc khó gọi tên thành ngôn ngữ có thể hỗ trợ quá trình xử lý cảm xúc và giúp ta tổ chức lại những gì đang diễn ra bên trong. Viết xuống khiến những điều mơ hồ, đáng sợ trở nên hữu hình hơn. Trên trang giấy, bạn bắt đầu phân định rõ đâu là sự kiện khách quan, đâu là diễn giải của mình, đâu là nỗi sợ đang phóng đại tình huống, và đâu mới thực sự là khao khát sâu thẳm bên dưới.

Viết không giống như một phép màu làm mọi vấn đề bốc hơi ngay lập tức. Nhưng nó có thể trở thành một điểm tựa, giúp bạn thôi chìm lỉm trong một mớ hỗn độn không tên.

Share

Chúng ta thường ngụy biện rằng việc không thể đưa ra quyết định là do mình chưa thu thập đủ thông tin.

Vậy nên, ta tiếp tục so sánh. Hỏi thêm ý kiến từ những người xung quanh. Xem thêm một video phân tích. Đọc thêm hàng tá lời khuyên trên mạng. Tuy nhiên, nhà tâm lý học Barry Schwartz từng cảnh báo trong lý thuyết về nghịch lý của sự lựa chọn rằng, khi có quá nhiều lựa chọn mà thiếu một tiêu chuẩn rõ ràng, con người dễ mệt mỏi và khó đưa ra quyết định.

Nhiều lựa chọn không phải lúc nào cũng là vấn đề. Vấn đề cốt lõi nằm ở việc bạn chưa biết mình đang dùng tiêu chuẩn nào để lựa chọn. Khi không có một hệ giá trị rõ ràng, mọi con đường đều có vẻ rực rỡ và hấp dẫn. Danh tiếng kéo bạn đi một hướng. Sự an toàn kéo bạn về một hướng. Kỳ vọng của người khác lại đẩy bạn sang một hướng khác.

Một cách đơn giản để bắt đầu là tự hỏi: “Nếu không cần chứng minh điều gì với ai, điều gì vẫn thật sự quan trọng với mình?” Câu hỏi này không lập tức đưa ra đáp án hoàn hảo, nhưng nó kéo bạn trở về với hệ quy chiếu bên trong, thay vì để mọi lựa chọn bị quyết định bởi nỗi sợ, sự so sánh hoặc tiếng nói của người khác.

Hệ giá trị cốt lõi không phải là người đưa ra quyết định thay bạn. Nó là một chiếc la bàn, cho bạn hệ quy chiếu vững chắc để biết rõ: điều gì xứng đáng để theo đuổi, điều gì có thể dũng cảm từ bỏ, và cái giá nào bạn sẵn sàng bước ra trả.

Chúng ta không thể quay lại và thay đổi những điều đã xảy ra, nhưng ta hoàn toàn có quyền thay đổi mối quan hệ của mình với chúng.

Cùng một trải nghiệm đau buồn, nó có thể trở thành một lực kéo âm thầm giữ ta ở lại, hoặc một loại vật liệu thô ráp để kiến tạo nên những điều mới mẻ. Trong tâm lý học tích cực, khái niệm “phát triển sau những biến cố lớn” (thường được nhắc đến như posttraumatic growth) gợi ý rằng sau một số nghịch cảnh lớn, con người không chỉ có khả năng phục hồi, mà đôi khi còn có thể tìm thấy những thay đổi sâu sắc hơn trong cách nhìn về bản thân, các mối quan hệ và ý nghĩa cuộc sống.

Điều này không có nghĩa là mọi tổn thương đều “xảy ra để giúp ta tốt hơn”. Sự chuyển hóa cũng không đồng nghĩa với việc chối bỏ hay phủ nhận nỗi đau. Càng không ai ép bạn phải khoác lên mình sự biết ơn gượng gạo với mọi điều tồi tệ đã xảy ra.

Đó là một quá trình kiên nhẫn nhìn lại, gọi tên sự thật, hiểu rõ ý nghĩa, và đưa ra một quyết định mang tính bước ngoặt: từ đây, mình sẽ trở thành ai?

Quá khứ chắc chắn là một phần trong câu chuyện đời bạn, nhưng nó không nhất thiết phải là người cầm bút viết nên những trang còn lại.

Biết mình không phải là việc tìm ra một định nghĩa hoàn hảo, tĩnh tại và đóng khung về bản thân. Đó là một năng lực liên tục vận động: quan sát những gì đang diễn ra, phản tư về những gì đã trải qua, xác định giá trị mình coi trọng, và chủ động kiến tạo nên con người mà mình khao khát trở thành.

Đó cũng là tinh thần cốt lõi đằng sau Know Thyself 2.0, một hành trình bốn tuần giúp bạn quay lại với đời sống bên trong qua bốn giai đoạn: nhận biết mình, thấu hiểu mình, kiến tạo mình và trở thành mình.

Know Thyself 2.0 không mang đến cho bạn một câu trả lời có sẵn. Chúng mình tạo ra một không gian thực hành, nơi bạn có thể chậm lại, quan sát rõ hơn, viết ra những điều vẫn còn rối, đối thoại với chính mình qua triết học thực hành, và từng bước tìm thấy câu trả lời phù hợp với đời sống của riêng bạn.

Nếu bạn đang ở một giai đoạn cần nhìn lại mình sâu hơn, Know Thyself 2.0 có thể là một điểm bắt đầu để bạn trở về với chính mình một cách rõ ràng, kiên nhẫn và trung thực hơn.

By Flowable

Tài liệu tham khảo:

Frankl, V. E. (1946). Man’s Search for Meaning. Beacon Press.

Pennebaker, J. W. (1997). Writing about emotional experiences as a therapeutic process. Psychological Science, 8(3), pp.162–166.

Schwartz, B. (2004). The Paradox of Choice: Why More Is Less. Ecco.

Tedeschi, R. G., and Calhoun, L. G. (2004). Posttraumatic growth: Conceptual foundations and empirical evidence. Psychological Inquiry, 15(1), pp.1–18.