Zoveel water zo dicht bij huis

Een van de beste verhalen van Raymond Carver, en wat mij betreft sowieso het verhaal met de mooiste titel, is ‘So Much Water So Close to Home’.

De ontstaansgeschiedenis is fascinerend.

Begin jaren zeventig las Carver, toen nog een onbekende schrijver met slechts een paar gepubliceerde verhalen op zijn naam, in de krant een nieuwsbericht. Vier mannen waren de bergen in gegaan om een weekend op forel te vissen, maar toen ze hun kamp wilden opzetten zagen ze het lichaam van een jong meisje in de rivier drijven. Dood.

Ze wisten dat ze de autoriteiten moesten waarschuwen, maar ze hadden net al hun spullen helemaal daarnaartoe gesjouwd en het werd al donker. Mobiele telefoons waren er nog niet. Dus besloten ze het drijvende lichaam met een touw aan een boom te binden en het weekend door te laten gaan zoals gepland. Pas bij terugkomst, een paar dagen later, lichtten ze de politie in.

Carver probeerde zich in te beelden hoe dat gegaan was. Hoe besluit zo’n groep mannen tot zoiets? Hebben ze naast dat lichaam gezeten tijdens het vissen, gewoon gegeten, gedronken, gekaart, gelachen?

Hij schreef zeventig tot tachtig pagina’s als first draft, eindeloos op zoek naar een vertelvorm, het juiste perspectief. Wie moest dit verhaal vertellen? Een van de mannen, het dode meisje? Uiteindelijk besloot hij het te vertellen vanuit de vrouw van een van de mannen, die er pas na zijn terugkomst van hoort.

Zij heet in het verhaal Claire, de man heet Stuart. Zo begint het:

My husband eats with good appetite but seems tired, edgy. He chews slowly, arms on the table, and stares at something across the room. He looks at me and looks away again, and wipes his mouth on the napkin. He shrugs, goes on eating. Something has come between us though he would like to believe otherwise.

Carver gebruikt het als beginpunt van een verhaal over een moeizaam huwelijk waarin, dat beseft hoofdpersoon Claire, niets zal veranderen. Sterker: er zal zelfs niets veranderen in hoe mannen in het algemeen met vrouwen omgaan. Ze worden blootgesteld aan dreiging, behandeld als wegwerpartikelen, vastgebonden aan een boom. Claire moet klaarstaan voor Stuart en wat híj wil. Ze moet vooral geen eigen mening hebben. You’re gonna get me riled up, waarschuwt hij als ze durft te beginnen over haar weerzin over wat ze gedaan hebben met dat meisje.

De titel komt uit een alinea waarin ze, kort nadat Claire heeft gehoord wat er gebeurd is, met z’n tweeën een stukje gaan rijden. Ze komen bij een vijvertje waar wat jongens zitten te vissen. ‘So much water so close to home’, vraagt ze zich af, ‘why did he have to go miles away to fish?’

Maar het slaat natuurlijk ook op hoezeer het water Claire aan de lippen staat. Hoe dicht bij huis het gevaar is.

In Raymond Carver: A Writer’s Life (2009), waar biograaf Carol Sklenicka vijftien jaar aan werkte, staat hoe het verder ging toen er eenmaal een afgeronde eerste versie van het korte verhaal lag.

Het was rond 1974 en Carver liet de tekst lezen aan een student van hem. Hij was in die tijd gastdocent aan de Universiteit van Santa Barbara en de student was redacteur bij het universiteitsblaadje, Spectrum. Hij vroeg de jongen om aan zijn bureau te komen zitten en het te lezen.

De jongen vond het een geweldig verhaal, maar had één opmerking.

De voorlaatste regel was: “For God’s sake, Stuart, she was only a child.” De laatste regel was: Somewhere, I heard someone scream. How long could this go on?

Die laatste moet eraf, vond de jonge redacteur. Ten eerste omdat hij de zin herkende, hij had ook al een gedicht van Carver gelezen dat zo eindigde1. Maar dan nog: het verhaal was gewoon beter zonder – zoals een verhaal vaak beter wordt door simpelweg de laatste zin te schrappen.

Carver zei: ik denk dat je gelijk hebt. Hij pakte een rood potlood en streepte de laatste zin door.

Het universiteitsblaadje drukte ‘So Much Water So Close to Home’ af, en in 1977 verscheen het ook in Furious Seasons and Other Stories, een collectie verhalen van Carver in erg kleine druk.

Nu komt het deel met Gordon Lish en de machete.

Lish was Carvers redacteur. Hij vertelde jan en alleman later, toen Carver eenmaal beroemd was, dat hij sommige van zijn verhalen dusdanig had bewerkt dat net zo goed zíjn naam erbij zou kunnen staan.

Niemand wist wat daarvan te maken, tot een journalist van The New York Times, D.T. Max, in 1998, tien jaar nadat Raymond Carver was overleden aan longkanker, twee in de bibliotheek van Indiana University opgeslagen dozen opende en daar bewijs vond voor hoe verregaand Lish’ ingrepen waren geweest. Uit het onthullende artikel:

There are countless cuts and additions to the pages; entire paragraphs have been added. Lish’s black felt-tip markings sometimes obliterate the original text. In the case of Carver’s 1981 collection, “What We Talk About When We Talk About Love,” Lish cut about half the original words and rewrote 10 of the 13 endings. “Carol, story ends here,” he would note for the benefit of his typist.

Dat is nogal wat: van wat Carver bij zijn redacteur inleverde was de helft geschrapt en bijna alle eindes waren veranderd.

Wat was het dan wat Lish weg wilde hebben? Vooral het sentimentele, schrijft D.T. Max:

Lish was constantly on guard against what he saw as Carver’s creeping sentimentality. In the original manuscripts, Carver’s characters talk about their feelings. They talk about regrets. When they do bad things, they cry. When Lish got hold of Carver, they stopped crying. They stopped feeling. Lish loved deadpan last lines, and he freely wrote them in.

Het was het ergst bij de bundel What We Talk About When We Talk About Love uit 1981, waar ‘So Much Water So Close to Home’ in staat. Carver bereikte er een groot lezerspubliek mee, werd overal geroemd om zijn korte verhalen, en ondertussen wist niemand dat hij volledig overgeleverd was aan de grillen van Gordon Lish – die zijn verhalen soms echt beter maakte, dat moet gezegd, maar soms ook gewoon pesterig bezig was. Smeekbedes van Carver om de verhalen zoals hij ze had ingeleverd intact te houden, of er in elk geval niet zo rigoureus in te hakken, hadden geen effect.

‘So Much Water So Close to Home’ wordt in het stuk van D.T. Max niet genoemd, terwijl het een verhaal is waar Lish 70 procent (!) van schrapte. Van de ongeveer twintig pagina’s hield hij er acht over. Van ruim 8.000 naar 2.343 woorden.

Wat deed Lish er precies mee, en waarom?

In een podcast zei biograaf Carol Sklenicka in 2023 dat ze wel begrijpt waarom Lish het inkortte: het origineel is wat te lang en heeft op momenten te weinig focus. Dat is ook wel zo. Zeker de passages rondom hun zoontje Dean en die over Stuarts moeder trekken de lezer weg bij de kern.

In de originele versie legt Carver ook meer uit: hoe het meisje gevonden werd, wat erover in de krant staat of in een nieuwsitem op tv gezegd wordt. Er staat een passage in over hoe Claire als jong meisje in de relatie met Stuart belandde – ook geschrapt door Lish.

Net als een lange alinea waarin Carver, oké, iets te expliciet de thematiek aanreikt.

Two things are certain: 1) people no longer care what happens to other people; and 2) nothing makes any real difference any longer. Look at what has happened. Yet nothing will change for Stuart and me. Really change, I mean. We will grow older, both of us, you can see it in our faces already, in the bathroom mirror, for instance, mornings when we use the bathroom at the same time. And certain things around us will change, become easier or harder, one thing or the other, but nothing will ever really be any different. I believe that. We have made our decisions, our lives have been set in motion, and they will go on and on until they stop.

Het gaat nog door, wordt te uitleggerig (‘you are really undergoing a crisis, your heart feels damaged...’), maar bovenstaande passage vind ik op zichzelf mooi, het beeld van die mensen in de badkamer, het ritme dat ontstaat door het kommagebruik, de stille acceptatie dat dit huwelijk is wat het is.

Dan het einde. Daar zijn de twee versies fundamenteel anders, en wat mij betreft is Carvers origineel veel mooier.2

Hier is het belangrijk eerst de chronologie even uit te leggen. De originele, veel langere versie was weliswaar in het studentenblad en de bundel met kleine oplage gepubliceerd, maar Carver brak door met What We Talk About When We Talk About Love in 1981 en daar stond Lish’s versie in.3

Dus verreweg de meeste lezers lazen het ronduit cynische einde van de redacteur. Stuart wil een vluggertje met Claire. Die heeft zich er inmiddels dusdanig bij neergelegd dat er niks verandert – in haar huwelijk, in hoe mannen met vrouwen omgaan – dat ze er als verdoofd in meegaat.

Toen Carver er later meer zeggenschap over had, koos hij bij de bundel Fires (1983) en bij Where I’m Calling From, een verzameling van zijn beste werk die hij kort voor zijn dood zelf samenstelde, voor zijn eigen langere versie. Dat was niet standaard zo: bij meerdere andere van zijn verhalen verkoos hij Lish’s bewerking boven die van hemzelf, maar ‘So Much Water So Close to Home’ wilde hij duidelijk in originele staat herstellen.

Het eindigt bij hem zo. Het is overdag, ze zijn thuis. Stuart dringt aan op seks, kom op, even snel-snel, maar zij kan zijn handen op haar lichaam niet verdragen. Ze zegt nee, nog eens, en stampt op zijn voet als hij niet stopt. Hij wordt gewelddadig. In de dagen erna maakt hij het weer goed, en zij heeft zich neergelegd bij het feit dat niets verandert, niet echt, dat ze met deze man zal blijven. Het slot:

But in a little while I dial his number at work. When he finally comes on the line I say, ‘It doesn’t matter, Stuart. Really, I tell you it doesn’t matter one way or the other.’
‘I love you,’ he says.
He says something else and I listen and nod slowly. I feel sleepy. Then I wake up and say, ‘For God’s sake, Stuart, she was only a child.’

Dit is een laatste subtiele wending. Ten eerste kan Claire het, omdat we in Carvers versie ook gelezen hebben over hoe hun relatie begon, hier net zo goed over zichzelf hebben, hoe ze zelf als jong meisje verkering met hem kreeg.

En kijk wat ervoor staat: ‘Then I wake up’. Dus wij, de lezers, mogen blijven hopen dat het misschien toch een ontwaken binnen in Claire is, een vlammetje van verzet, en heel misschien het begin van een ander leven voor haar.