Geen sorry!

Begin juni ging ik voor de derde keer op rij naar een concert van Patti Smith. Het was geweldig, net als ieder jaar overigens. Toch dacht zij daar zelf anders over. “Sorry… this is the first gig of our tour, so you get all the fuck-ups…” De zaal gaf haar een luid applaus. “I’m SO sorry”, riep Smith nog maar een keer. Ik ging ietwat gedesillusioneerd naar huis. Zelfs Patti Smith — de legende, het icoon! — heeft de sorry-gewoonte.

Sinds ik erop let, hoor ik die hardnekkige gewoonte overal. Vrouwen verontschuldigen zich continu. Voor de vragen die ze stellen, het werk dat ze afleveren en de zorg waar ze recht op hebben. Zoals in het (overigens erg leuke) tv-programma De verloskundigen, waar een vrouw net voor ze haar kind ter wereld brengt nog even haar excuses aanbiedt aan de vroedvrouw, “Sorry hoor Jef, voor dit uitzicht…”

Laatst sprak ik een man die erg verontwaardigd was over al dit ge-sorry. Hij begreep er niets van: toen hij in de weg stond bij de kassa en een vrouw hem hierop attendeerde, bood ze eerst uitgebreid haar excuses aan. Hoezo? Nergens voor nodig toch? Hij had haar op vriendelijke wijze de les gelezen, waarvoor zij hem dan weer had bedankt, en nu wilde hij van mij weten waarom wij, als in wij vrouwen, niet “gewoon ophouden” met de hele tijd sorry zeggen. Of dit nou een klacht of een vraag was, werd niet helemaal duidelijk.

Hoe dan ook, er wordt hard gewerkt aan het afbouwen van de gewoonte. Sterker nog, ik heb het idee dat het min of meer trendy is om jezelf en elkaar aan te spreken op onnodige sorry’s. Zo heb ik een vriendin die elke sorry plichtmatig aanvult met “Sorry dat ik besta!”. In dezelfde geest roept mijn nicht, zelf kampioen verexcuseren, “GEEN SORRY!”, wanneer een van ons een overtreding begaat. Sinds kort zingen we daar dan voor extra impact nog een triest deuntje bij.

Al deze inspanningen zijn ontzettend verzusterend, maar het effect is marginaal. Hoe strak je het reformistisch beleid ook handhaaft, “sorry” is eruit voor je er erg in hebt. Bovendien is het handhaven zelf ook weer triggerend, met kettingen van excuses tot gevolg: “Sorry….” “GEEN SORRY!” “Oja, shit… Sorry!” “Sorry dat ik besta!” Alleen door onszelf en elkaar te corrigeren komen we er niet.

Je kan je natuurlijk afvragen of dat wel zo erg is. Het is belangrijk om je excuses aan te bieden wanneer je iets fout hebt gedaan, en het sterkt je band met andere mensen. Maar met te veel en te vroeg je excuses aanbieden, doe je jezelf tekort. Wie schuld bekent, heeft namelijk iets goed te maken. Door sorry te zeggen, laat je blijken dat de ander iets extra’s van jou mag verwachten, zoals lieflijkheid, tolerantie en bescheidenheid. Allemaal houdingen die in de weg kunnen zitten wanneer je de beklemmende kaders van vrouwelijkheid wilt doorbreken. Om dat te doen moet je je juist niet ondergeschikt maken, en niet altijd lieflijk, tolerant en bescheiden zijn. Met andere woorden: door te vaak sorry te zeggen, ondermijn je je eigen emancipatie.

Waarom lukt het dan niet om gewoon geen sorry te zeggen? Heel simpel: de sorry-gewoonte is geen gedachteloos automatisme. Voor je gevoel zeg je het misschien zomaar, maar je zegt het niet zonder reden. Uit onderzoek blijkt dat vrouwen zoveel vaker hun excuses aanbieden dan mannen, omdat vrouwen hun eigen gedrag veel eerder beledigend of grensoverschrijdend vinden. We moeten dus niet alleen iets met het ge-sorry, maar vooral met het vreemde gevoel van schuld dat zich opdringt en waar je ‘s avonds in bed nog over ligt te malen. Kan dit wel? Mag dit wel? Hou ik genoeg rekening met iedereen? Heb ik het goed gedaan?

Om dit soort zelftwijfel tegen te gaan, pleiten veel feministische artiesten voor een meer unapologetic houding: gewoon doen, niet afvragen wat anderen van je vinden, en dan gesteund door de motiverende muziek van Beyoncé, Cardi B of Megan Thee Stallion ruimte innemen zonder gezeik. Of wellicht met een jaren ’70 alternatief, zoals het nummer Gloria, waarmee Patti Smith haar eerdergenoemde concert zonder schroom afsloot: “Jesus died for somebody’s sins but not mine”.

Maar ook unapologetic zijn biedt geen garantie voor succes. Als je deze houding aanneemt, kun je weerstand verwachten. Vrouwen die de lakens uitdelen, recht op hun doel afgaan en geen blad voor de mond nemen, worden daar doorgaans voor gestraft. Ze worden gezien als hard, koud en onaangepast, en daardoor bespot of zelfs actief tegengewerkt. Filosoof Kate Manne beschrijft deze straf treffend als “down girl”. Een vrouw die rechtop gaat staan, kent haar plek niet en moet volgens de logica van misogynie zo snel mogelijk weer door de knieën zakken, of daartoe worden gedwongen.

Deze logica brengt ons denk ik precies bij de kern van de sorry-gewoonte. Zolang we unapologetic vrouwen ongemakkelijk vinden, kunnen zij hun drempelwaarde voor schuld nooit effectief verlagen. Sommigen zijn opgewassen tegen de prijs die je daarvoor betaalt, maar niet iedereen heeft de sterke achterban, de sociale status en de ijzeren wil om het hoofd te bieden aan de weerstand. De ontmanteling van de sorry-gewoonte begint dus niet simpelweg met stoppen met verontschuldigen en je vrouwtje staan. In de eerste plaats moeten we stilstaan bij wanneer en hoe snel we geïrriteerd of beledigd zijn wanneer vrouwen hun excuses niet aanbieden. Pas als we vrouwen voldoende ruimte bieden om gewoon te bestaan, kunnen we vol overtuiging roepen: “GEEN SORRY!”

PS: De afbeelding bij deze nieuwsbrief maakte ik een paar jaar geleden en noemde ik toen “een jasje uitdoen”. Later leerde ik dat die uitspraak een negatieve betekenis heeft, maar desalniettemin is die hier positief bedoeld: een jas uitdoen omdat je je ergens van hebt bevrijd.