Hallo lieve mensen!
De decembereditie is een paar dagen later, maar niet zonder goede reden: ik was druk met verhuizen naar Libanon! De komende vijf maanden woon ik in Beiroet, en zal ik verhalen schrijven daar, in Syrië, Jordanië en waarschijnlijk ook Egypte.
Vorig jaar na de val van het Assad-regime heb ik in december een speciale editie van de nieuwsbrief gemaakt. Dat ga ik erin houden, dus in de decembereditie van MENA Mediatips zoom ik in op een specifiek onderwerp. Met deze keer: Iraanse cinema.
Maar dat betekent niet dat er geen andere tips zijn! Deze keer duiken we in de wondere wereld van Arabisch nagesynchroniseerde anime (en hoe dit de beheersing van Modern Standaard Arabisch beter maakt), herdenken we de recent overleden rapper Dokdok en leren we van een podcast hoe NGO’s bijdragen aan de steeds hogere schuld van Arabische landen.
Veel leesplezier!
HOW ANIME TAUGHT US ARABIC - The Secret Classroom of the Arab World
Een paar maanden geleden had ik met een Syrische vriend een gesprek over de series die we keken als kind. Ik vertelde hem over Nils Holgersson, Ffukkie Slim en Villa Achterwerk. Nostalgisch, zeker, maar zeker bij Ffukkie Slim liet ik toch met lichte schaamte zien wat ik als kind voorgeschoteld kreeg hier; zeker toen hij liet zien wat hij op tv zag.
Want in Arabische landen zoals Syrië, Palestina en Egypte worden al decennialang Japanse animes met zorg nagesynchroniseerd. Dat was echt vakmanschap. Niet alleen werden de series vertaald vanuit het Japans naar Modern Standaard Arabisch (fus7a), de series werden ook herschreven voor een Arabisch publiek én passend in elkaar gezet zodat het als lopend verhaal goed werkte. Tientallen series werden op deze manier gemaakt. En op de legendarische Spacetoon uitgezonden in een groot deel van het Arabisch taalgebied.
Maar het had ook een belangrijke functie voor het verspreiden van fus7a, leerde ik van deze video van The Kandari Chronicles. En het ging ook veel verder terug dan ik dacht: waar mijn Syrische en Palestijnse vrienden uit de jaren ‘90 vertelden dat ze opgroeiden met Arabische anime, zie je in de video zelfs voorbeelden uit de jaren ‘70 en ‘80!
Ik vond het echt fascinerend om te zien. Zeker na een aantal van deze series in originele vorm en het Arabisch samen met vrienden gezien te hebben. De Japanse verhaallijn is vaak al erg complex met de Japanse cultuur en normen en waarden als startpunt, laat staan dat je dit moet vertalen naar fus7a, een complexe taal die niet lokaal wordt gesproken, en ook nog logisch in elkaar moet zitten.
Kijk de video via deze link of hieronder.
The afikra Podcast staat al erg lang op mijn lijst om te tippen, maar elke keer kwamen er andere tips tussen. Het platform afikra, met als missie de Arabische wereld herkaderen via bijvoorbeeld podcasts evenementen, bespreekt in haar podcast onderwerpen die ik zelden op zo’n toegankelijke manier tegenkom. Over de politieke economie van ontwikkelingshulp zijn eigenlijk alleen stoffige lezingen te vinden, laat staan gezellige podcasts. Tijdens het verhuizen heb ik afleveringen gebinged, en The afikra Podcast was daarmee een centraal onderdeel van mijn december. Daarom, op de valreep van 2025, tip ik de podcast graag middels dit interview met nu al een van mijn nieuwe favoriete academici: Julia Elyachar.
Dat ik deze vrouw nog niet eerder ben tegengekomen is een raadsel. Antropologie professor aan Princeton University, met decennia ervaring en ook nog schrijvend over een door mij geliefd onderwerp, namelijk politieke economie. Sowieso heb ik een zwak voor academici die eerlijk toegeven wanneer ze iets niet weten, of je verwijzen naar hun collega’s die meer van een onderwerp weten. Geen ego, slechts de drive om samen uit te vogelen hoe de wereld werkt.
In deze aflevering van afikra bespreekt Elyachar met host Mikey Muhanna haar nieuwe boek On the Semicivilized. Met daarin financiële schuld als hoofdthema.
Zo zegt Elyachar: financiële schuld is een instrument van kolonialisme. Het verandert namelijk de band tussen landen, van een gelijkwaardige positie naar een afhankelijkheidspositie. Waar koloniale grootmachten eerst het toegeëigende grondgebied leeg trokken, wordt nu decennia later geld onder voorwaarden (met rente) uitgeleend aan of uitgegeven in de voormalig koloniën als ‘hulp’.
Wanneer je met dit in gedachten kijkt naar ontwikkelingshulp, krijgen deze behulpzame organisaties een vieze bijsmaak. NGO’s werken ook als een manier om privatisering te stimuleren, door verantwoordelijkheid bij de publieke sector weg te halen en de staat (en haar bevolking) afhankelijk te maken van niet-overheidsactoren. Neem bijvoorbeeld microleningen: de NGO-sector pusht daarmee het opbouwen van financiële schuld als een vorm van ontwikkeling. Het verplaatst actief banen van de publieke sector naar de private sector.
Misschien zie je daar het probleem niet van in, dus laat ik het zo formuleren: de zorg voor burgers verplaatsen van de publieke naar de private sector is een antidemocratische ontwikkeling. Waar geld van (buitenlandse) NGO’s, consultants of bedrijven heengaat, daar heeft een ‘geholpen’ bevolking niks over te zeggen. De rol van de staat wordt steeds vager, want wat kun je precies van je volksvertegenwoordigers verwachten als alles wordt uitbesteed? Het wegvallen van USAID was een mooi voorbeeld. Links en rechts vielen NGO’s om. Hele uitkeringsprogramma’s verdampten uit het niets. Gezinnen die afhankelijk waren gemaakt van deze ontwikkelingshulp stonden er plots alleen voor. Allemaal omdat één overheid besloot haar ontwikkelingshulp stop te zetten.
Luister de hele aflevering hier via Spotify, of kijk het hieronder op YouTube.
‘Ik herken het verhaal van je vader’ - De Groene Amsterdammer
Voor De Groene Amsterdammer hebben redacteuren Rasit Elibol en Yaghoub Sharhani brieven naar elkaar geschreven. Het is een format dat het blad vaker gebruikt en waar beide mannen eerder al aan hebben meegedaan — alleen nog niet eerder met elkaar.
Ik ben blij dat Elibol en Sharhani bij elkaar zijn gezet, want hun reflecties op de positie van de islam in Nederland (een toch niet onbesproken onderwerp) heb ik nog niet eerder zo in de Nederlandse pers gelezen. Het is super genuanceerd, punt nummer één waarom het uniek voelde. Maar het gaat ook veel dieper dan de meeste stukken over de islam, en was daardoor veel herkenbaarder. De manier waarop de islam wordt verketterd in Nederland maakt ook dat moslims die te goeder trouw kritiek hebben of het gesprek willen aangaan, dit niet doen uit angst mee te bouwen aan de torenhoge islamofobie in dit land. Ik voel als Iraniër heel sterk hoe dun het touw onder mijn voeten is dat ik moet belopen om aan de ene kant kritisch te kunnen zijn op wat Iraniërs (en vrouwen in het bijzonder) wordt aangedaan, zonder dat de onderdrukking van Iraanse vrouwen een stok wordt om moslims hier in Nederland mee te slaan.
Elibols analyse van Yeşilgöz vond ik heel verhelderend. Hoe zij de draai heeft kunnen maken van de linkse socialistische SP naar het steeds rechtser en xenofobe VVD is mij altijd een raadsel gebleven, maar Elibol had er een hele logische verklaring voor:
“Haar politieke opvattingen zijn niet zomaar ontstaan; zij draagt net als ieder ander haar eigen geschiedenis met zich mee. Haar verzet tegen religieuze invloed in het publieke domein is (ook) terug te voeren naar het seculier-linkse milieu, dat ook Turks-Koerdisch is, waarin zij opgroeide. Haar ouders waren activisten, gevormd door de repressie van het Turkse regime in de jaren zestig en zeventig.
Yeşilgöz heeft dat secularisme behouden, maar de context is hier natuurlijk totaal anders. Waar de generatie van haar ouders streed tegen een islamitisch-nationalistisch regime dat religie gebruikte om linkse bewegingen te onderdrukken, keert Yeşilgöz zich tegen religieuze minderheden in een westerse democratie. Kijk even hoe er de afgelopen twintig jaar over de islam en moslims wordt gesproken; de PVV is er groot mee geworden. Ze verwart de politieke rol die religie in Turkije speelt met de positie van moslims in Nederland, een minderheid. Ze richt zich niet op de machtsverhoudingen en daarmee verschuift ze van bevrijdingsdenken naar disciplinerende machtspolitiek.”
Lees het hele stuk via deze link.
Dokdok (El Sawareekh)
Op 28 december 2025 overleed de Egyptische rapper (en mahraganat ster) Dokdok van het duo El Sawareekh op 30 jarige leeftijd na een lange strijd met hersenkanker.
Het is altijd tragisch als een artiest waar je vaak naar luistert overlijdt, zeker wanneer het zo’n jong persoon is als Dokdok was. Aangezien de Nederlandse kranten niet zullen overstromen met necrologieën over deze man, wiens muziek miljoenen keren is beluisterd, wil ik hier toch graag even bij stilstaan.
Mohammad Dokdok was onderdeel van El Sawareekh samen met zijn metgezel Fanky. De twee kennen elkaar al sinds hun jeugd, en zijn altijd bevriend geweest. Ze deden alles samen; ze zouden zelfs bijna 40 verschillende baantjes hebben gehad in afwachting van hun muzikale doorbraak. En die doorbraak liet een tijd op zich wachten. In 2014 brachten ze hun eerste album uit, maar dit sloeg nog geen deuk in een pakje boter. Daar kwam in 2017 verandering in met hun eerste hit Laa Laa. De echte doorbraak moest nog komen, in 2019. Het begon met Albk Bahr Maleh, dat meer dan 200 miljoen keer werd bekeken op YouTube. Maar dé monsterhit van dat jaar, dat nog steeds door Egyptenaren naar elkaar wordt geschreeuwd, was toch wel Ekhwaty (‘broers’ in Arabisch). Met meer dan 500 miljoen views was het niet alleen hun grootste hit, maar ook een cultureel moment.
Mijn persoonlijke favoriet van het duo was Eda Eda, dat uitkwam in 2021 toen ik een paar maanden in Egypte woonde. Het nummer doet iets met mij. Alsof er achter in mijn hoofd een knop omgaat, waarna er energie door mijn lichaam suist. Dansen is een verplichting. Het is het eerste nummer in het Arabisch dat ik in zijn geheel mee kon schreeuwen. Wat ik ook heb gedaan toen ze vorig jaar in TivoliVredenburg optraden tijdens Nawafiz.
Je kunt al hun nummers hier vinden via Spotify.
الله يرحمه
Eigen werk en mediaoptredens
Voor we doorgaan naar de Iraanse cinema special, nog even een kort overzicht van mijn werk en mediaoptredens van afgelopen maand. Voor De Correspondent schreef ik een analyse over het internationaal recht en Palestina; misschien wel het moeilijkste stuk dat ik ooit heb gemaakt. Tijdens de research voor dit stuk sloeg ik meermaals stijl achterover omdat het nog erger bleek dan ik had gedacht. Verder schoof ik aan in de uitzending van 13 december van De Publieke Tribune samen met collega correspondenten en buitenlandjournalisten. Ook was ik te zien in deze documentaire van HUMAN over Deep Canvassing.
Op moment van schrijven gaan duizenden dappere Iraniërs met gevaar voor eigen leven weer de straat op om te demonstreren tegen het regime. De vonk was de torenhoge inflatie en devaluatie van de toman, maar zoals we in de afgelopen jaren hebben gezien is het verzet altijd blijven smeulen. Dit beeld van een man die zichzelf tussen de oproerpolitie en de demonstranten plaatst is nu al iconisch.
Iraniërs gebruiken beeld al decennia als vorm van verzet. Het voelt daarom niet meer dan terecht om stil te staan bij dit protest, door in te zoomen op de kunstvorm die Iraniërs als geen ander beheersen: film.
Iraanse cinema kenmerkt zich door subtekst en subtiliteit. Het is groots omdat het ingetogen is. Wellicht is dit ook te wijden aan de taal. Farsi is een taal voor dichters: de zinsindeling, cadans en grammatica is gemaakt voor rijm en het opbouwen van verschillende lagen in je zinnen. Dat dit het brein ook traint om deze diepte te zoeken in beeldtaal is hierom geen verrassing. Neem bijvoorbeeld de korte documentaire Khaneh siah ast (The House is Black, 1963) van dichter Forough Farrokhzad, over een dorp geplaatst in quarantaine omdat bijna de hele bevolking daar lepra heeft. Je wordt gewaarschuwd aan het begin: je gaat veel lelijkheid aanschouwen. Maar het is juist de kunst om daar schoonheid in te vinden, en dat is Farrokhzad hier uitstekend gelukt. De film wordt ook wel gezien als een keerpunt in Iraanse cinema, waarna fictie en feit steeds vaker in elkaar overvloeiden.
Wie dit genre, poëtische vertellingen die grenzen tussen documentair en fictie, zich helemaal eigen heeft gemaakt, is Abbas Kiarostami. Misschien wel een van de bekendste Iraanse regisseurs, heeft Kiarostami meerdere klassiekers voorgebracht die nog steeds door filmmakers en fotografen als inspiratie worden genoemd. Bijvoorbeeld A Taste of Cherry (een Buiten Westen favoriet), waarin een man zoekt naar iemand die hem wil begraven nadat hij zelfmoord heeft gepleegd, werd genoemd door fotograaf Sakir Khader in zijn uitzending van Zomergasten.
(Worstel je zelf met zelfmoordgedachten, neem dan contact op met 113 Zelfmoordpreventie)
In Kiarostami’s film Close-up zoekt hij net als Farrokhzad de scheidslijn op tussen feit en fictie, door de mensen betrokken bij een rechtszaak, de aanleiding en verloop uit te laten spelen. Het is werkelijk een beeldschone film. Zelfs grote Hollywood-regisseurs als Martin Scorcese waren er diep van onder de indruk.
Film werd door Iraniërs niet alleen gebruikt als kunstvorm, maar ook als vorm van protest — en dat was niet zonder gevaar. Zo zijn meerdere regisseurs opgepakt, berecht of onder huisarrest gezet. Zoals regisseur Jafar Panahi, bekend van onder andere Tehran Taxi en The White Balloon. Ondanks de repressie bleef hij onvermoeibaar films maken, met als nieuwste productie It Was Just an Accident die nu in de bioscoop draait.
Er zijn zoveel Iraanse films die ik kan noemen waar ik van houd, en sommigen zijn al de revue gepasseerd in deze nieuwsbrief (zoals My Favorite Cake). Graag zet ik hier Hit the Road van Panah Panahi (zoon van) nog in het zonnetje, specifiek om deze scene:
Speciaal voor deze special heb ik deze maand drie films gekeken om in deze editie te bespreken. The Seed of a Sacret Fig, Leila’s Brothers en 3 Faces.
The Seed of a Sacret Fig van regisseur Mohammad Rasoulof uit 2024 is een psychologische thriller die zich afspeelt tijdens de revolutie in 2022. Een Iraanse rechter, verantwoordelijk voor de veroordelingen van demonstranten, raakt zijn dienstwapen kwijt en verdenkt zijn dochters ervan deze te hebben gestolen. In de film zijn echte beelden van de protestbeweging, die in 2022 ontstond na de dood van Jina (Mahsa) Amini, verwerkt.
In een interview met de VPRO Gids vertelt Rasoulof dat het regime probeert te spelen met je realiteitsgevoel. Rollen worden omgedraaid: ‘Misdadigers worden als helden gezien, slachtoffers als daders neergezet,’ vertelt hij. Dit spelen met de waarheid is wat de spanning in de film opdrijft. Hiermee laat Rasoulof heel goed zien hoe het is om in een totalitaire structuur te moeten leven. Want om te overleven volgens de regels moet je je eigen inschattingsvermogen en morele kompas inleveren. Inconsistenties in de argumentatie van een dictatuur komen hoe dan ook op je pad, waardoor cognitieve dissonantie het devies wordt. Ook als dit je recht tegenover je eigen gezin zet.
Het is een lange zit van bijna drie uur, maar omdat het zo spannend is voelt het niet zo. Het meest interessante karakter vond ik de moeder, gespeeld door Soheila Golestani. Zij maakt verreweg de meeste progressie in de film. Waar ze eerst een handlanger van de macht is, waardoor ze regelmatig haar dochters controleert en strak houdt, kan zij op een gegeven moment niet langer doen alsof het regime (en haar man) rechtvaardig handelen.
Omdat hij deze film heeft gemaakt, moest Rasoulof Iran ontvluchten. The Seed of a Sacret Fig is tot diep in haar vezels een verzetsfilm, van de inhoud tot de productie. Met de nieuwe protestgolf wordt de film alleen maar relevanter.
Bekijk de film hier op Picl.
Achteraf is Leila’s Brothers misschien nog wel relevanter dan The Seed of a Sacret Fig om de demonstraties van nu te begrijpen. Helaas spoil ik de film als ik vertel waarom, dus je zult hem gewoon moeten kijken!
In de film van regisseur Saeed Roustayi uit 2022 volgen we Leila en haar vier broers. Haar familie is altijd arm geweest en haar broers werkeloos, waardoor de zorg voor haarzelf en haar ouders altijd op Leila is neergekomen. Daarom bedenkt ze een plan: haar broers moeten een winkel starten zodat zij in één klap allemaal een baan hebben. Er is alleen één probleem: hun bejaarde vader wil respect krijgen van de clan waar de familie onderdeel van is door patriarch te worden, wat het gezin veel geld gaat kosten. Geld dat Leila nodig heeft om de winkel te kunnen kopen.
Ik vond het een hele goede, maar ook een hele zware film. Het stelt als geen ander het onderdrukkende (maar ook omslachtige) patriarchaat in Iran aan de kaak, of de nijpende economische situatie en corruptie in het land. Alleen, het is een pittige zit. Het is niet een film met een gelukkig einde. Dat maakt het echter ook heel realistisch; voor veel Iraniërs zal er nooit gerechtigheid komen.
Je kunt de film kijken via MUBI.
3 Faces (2018) is een film van Jafar Panahi uit het genre waar ik het eerder over had: films die op de scheidslijn van fictie en documentaire balanceren. Panahi, die zichzelf “speelt” in de film, krijgt een videoboodschap van een jonge vrouw van het Iraanse platteland. Ze wil graag actrice worden, maar mag dit niet van haar familie. Aan het einde van de video lijkt het alsof ze zelfmoord pleegt. Om erachter te komen wat er met haar is gebeurd, reist hij samen met actrice Behnaz Jafari af naar het dorp.
De film is een hommage aan Kiarostami, en je herkent direct de scenes die doen denken aan A Taste of Cherry. Het is een trage film, maar bevat hele mooie en ook grappige scenes. In vergelijking met de twee andere films is het veel makkelijker weg te kijken en luchtiger, ondanks dat het nog steeds maatschappelijke problemen in het land aanstipt. De film laat de grote verschillen tussen de hoofdstad en het platteland zien en de positie van vrouwen in het land. Het is de zoveelste film die Panahi heeft gemaakt nadat hem in 2010 door het regime is verboden films te maken en hij onder huisarrest is geplaatst.
Bekijk de film hier via MUBI.
Tot volgende maand!
Comments
Nothing yet. Say the first thing.
Sign in to join the conversation.