Buat - Hoofdstuk 64

***Let op: kan spoilers bevatten. Lees eerst het boek Buat, dat u HIER gesigneerd kunt bestellen.***

Hoofdstuk 64 van Buat, waarin de graaf De Guiche meer over zijn motieven vertelt geeft ons een beter inzicht in zijn verblijf in de Nederlanden. Was hetbehalen van eer echt het enige waar hij naar streefde, of was hij ook eemn spion in Franse dienst?

Spion?

De vraag of Guy-Armand de Gramond, graaf de Guiche een spion was is minder eenvoudig te beantwoorden dan zij lijkt. De Guiche was zéker geen betaald geheim agent, in dienst van een verborgen meester, een spion die in het verborgene zijn gemene zaakjes afhandelt. Hij was een edelman en een militair, een man die zich graag bewoog waar eer te behalen viel, zoals hij zelf ook betoogt. Hij was in onmin geraakt bij Lodwijk XIV en was naar Holland gevlucht om aan de toorn van de Franse koning te ontkomen.

Nadine Akkerman heeft in haar onderzoek naar vroegmoderne spionage^1] het begrip spion ruimer en tegelijk preciezer gemaakt. Een spion is in de kern iemand die ziet, informatie verzamelt en die informatie bruikbaar maakt voor anderen. In het Engels wordt zoiemand intelligencer genoemd: iemand die niet alleen berichten doorgeeft, maar er betekenis aan verleent.

Juni 1666

Dan komt Johan de Witt aan boord. De raadpensionaris, die zelden de kans voorbij liet gaan om een politieke gebeurtenis onmiddellijk in taal om te zetten, laat direct een verslag opstellen. Hij wil het land laten weten dat de overwinning groot is, en het verlies van de vijand nog groter. In De Guiches weergave doet De Witt daarbij wat staatslieden in oorlogstijd vaker doen: hij vergroot de overwinning met taal. Volgens De Guiche doodt De Witt op papier vijf- of zesduizend vijanden meer dan er werkelijk zijn gesneuveld, en steekt hij met zijn woorden twintig Engelse schepen in brand die op dat moment nog keurig op de Theems lagen.

Titel: "Het verzamelen van de Nederlandse vloot voor de Vierdaagse Zeeslag" (11-14 juni 1666). Gemaakt door Willem van de Velde de Jonge in 1670.

De Guiche presenteert zichzelf als de man die door de propaganda heen prikt. Hij is de ooggetuige, de aristocraat zonder partijbelang, de militair die de waarheid heeft gezien en haar zonder vooroordeel beschrijft. Dat is uiteraard een pose. De Guiche schreef namelijk zijn herinneringen niet in eerste plaats op voor het nageslacht. Hij schreef op dat moment een verslag aan zijn vader, de hertog van Gramont, een van de hoogste bevelhebbers in het leger. Dat doet hij met een duidelijk politieke bedoeling. Als Lodewijk XIV er belang bij heeft geloof te hechten aan de Nederlandse voorstelling van zaken, zo laat De Guiche weten, dan zal hij zich daar niet tegen verzetten. Maar wanneer de Staten-Generaal op basis van het vermeende Engelse verlies een militaire onderneming aan Frankrijk zouden voorstellen, moet de koning weten dat dat verlies bij de Engelsen veel minder groot was dan De Witt deed voorkomen. Op dat moment verandert de hoveling in een informant.

Hertog Antoine III van Gramont

De Guiche waarschuwt de Franse koning, via zijn vader, voor mogelijke diplomatieke of militaire gevolgtrekkingen uit overdreven Nederlandse claims. Dat is strategische informatie, die in oorlogstijd van groot belang is. Zijn vader geeft de boodschap door aan de koning. Lodewijk XIV zegt geloof te hechten aan De Guiches versie. Inderdaad is de Franse vloot in de loop van de oorlog de Nederlandse vloot niet te hulp geschoten. Zo beïnvloedde de informatie van De Guiche het verloop van de zeeoorlog. De Vierdaagse Zeeslag werd niet alleen op zee uitgevochten. Zij werd ook bevochten in brieven, pamfletten, cijfers, geruchten en diplomatieke depêches.

Dat valt binnen Akkermans definitie. De Guiche ziet en verzamelt, hij ordent en duidt. Hij zet zijn informatie af tegen een concurrerende lezing, namelijk die van De Witt. Hij stuurt haar door via een betrouwbaar kanaal, zijn vader. En de informatie bereikt degene voor wie zij van belang is: de koning van Frankrijk.

Spionage?

Was dat spionage? In de moderne zin: nee. De Guiche was geen beroepsagent. Hij stal geen documenten, brak geen codes en werd niet betaald uit een geheime kas. Hij stond openlijk aan boord van de Nederlandse vloot en verkeerde in de hogere kringen, waardoor hij toegang had tot informatie. Hij bevond zich op het snijvlak van militaire waarneming, diplomatieke beoordeling en hofcommunicatie. Dat maakte hem niet tot een spion in de enge zin, maar wel tot een intelligencer: een aristocratische tussenpersoon die informatie uit de Republiek doorspeelde aan de Franse koning. Een aristocratische intelligencer, met de pen als kompas en Versailles als eindbestemming. Een missie die lukte: in 1672 kreeg De Guiche had hij weer een leidende rol in het leger van Lodewijk XIV.

Wat wist De Witt?
Vraag is of De Witt op de hoogte was van deze rol van De Guiche. Het zou kunnen dat hij blind vertrouwde op het oordeel van zijn vriend, ambassadeur D’Estrades, die voor De Guiche had ingestaan. Maar De Witt was slim genoeg om De Guiche als een intelligencer in te schatten. Waarom stond hij hem toe om met de Nederlandse vloot mee te gaan? Misschien gaf De Witt toestemmming aan de Fransman om Lodewijk XIV te paaien. Of hechtte hij er weinig waarde aan omdat hij al had ingeschat dat Lodewijk XIV zijn kostbare vloot niet wilde inzetten.

1] Spycraft, Nadine Akkerman & Pete Langman