Buat - Hoofdstuk 57

***Let op: kan spoilers bevatten. Lees eerst het boek Buat, dat u HIER gesigneerd kunt bestellen.***

Hoofdstuk 57 is een letterlijke vertaling van een kort briefje dat Johan de Witt aan admiraal Michiel de Ruyter schreef op 11 juni 1666, in antwoord op diens schrijven van 9 juni.

Episode uit de Vierdaagse Zeeslag, 11-14 juni 1666, in de Tweede Engelse Zeeoorlog (1665-1667) Rijksmuseum SK-A-1392 naar Willem van de Velde de Oude.

Vermaningen tot spoed
De Witt was verheugd te vernemen dat de vloot voortgang maakte. Hij was ervan overtuigd dat de vloot de Engelsen een slag moest toebrengen om tot een bestendige vrede te kunnen komen. De tijd was er nu rijp voor. Uit inlichtingen had De Witt vernomen dat de Engelse vloot door ziekte en geldtekort niet volledig bemand was, en hij besefte dat hoe langer men wachtte hoe ongunstiger de weersomstandigheden zouden worden. Bovendien had men hem verzekerd dat de Franse hulpvloot onder leiding van De Beaufort nu eindelijk uit Toulon vertrokken was, terwijl het Engelse smaldeel (onder leiding van prins Rupert) nog niet bij de hoofdmacht van George Monck, de hertog van Albemarle, was aangesloten. De Witt maande De Ruyter dus haast te maken om zich te verenigen met de Fransen en het gevecht met de Engelsen te zoeken. Het briefje van twee dagen eerder van de admiraal gaf De Witt hoop dat een beslissende slag niet lang meer zou duren.

Handschrift van Johan de Witt. Vertaling staat in Buat, p. 447. Bron: Nationaal Archief.

Verrassingsaanval
De Nederlanders werden op hun wenken bediend. Op het moment dat De Witt zijn minuut schreef en het aan een klerk gaf om er een nette briefversie van te maken, lag de vloot van De Ruyter bij Duinkerken voor anker in afwachting van de Fransen. De Engelsen hadden via spionage eveneens vernomen dat de Fransen onderweg waren, en Monck besloot tot een verrassingsaanval bij een gunstige wind, ook al beschikte hij slechts over 56 schepen, tegenover een Nederlands aantal van 85. Monck claimde dat de overwinning hem niet kon ontgaan: de Engelse schepen hadden meer en zwaarder geschut, konden gebruik maken van een betere tactische positie (een deel van de vloot lag voor anker achter de linie en kon dus niet te hulp schieten) en de Engelsen konden aanvallen in kiellinie. Het was een noordoostelijke wind. De Nederlanders lagen aan de lijzijde: dat betekende dat ze niet tegen de wind in konden zeilen en dus ook geen tegenaanval op de Engelsen konden organiseren via branders (schepen die speciaal bedoeld waren om zichzelf al brandend te koppelen aan een vijandelijk schip).

Schematisch overzicht van het begin. Bron: ‘The Four Days’Battle of 1666. The Greatest Sea Fight of the Age of Sail’. Frank L. Fox.

Glorie
Met andere woorden: de Nederlandse vloot lag klaar voor de slacht. Monck was zo overtuigd van de kracht van de Engelse vloot dat hij de eer enkel voor zichzelf wilde opstrijken en besloot niet te wachten op prins Rupert. Er is wel eens beweerd dat Monck tot de aanval overging om te verhinderen dat zijn rivaal zou meedelen in de zekere glorie.

Snelle schets van Willem van der Velde (Boijmans Van Beuningen)

Vierdaagse Zeeslag
Of het zo goed uitpakte als de Engelsen hadden gehoopt? Dat valt te bezien… Het werd namelijk het begin van een slag die later bekend kwam te staan als de Vierdaagse Zeeslag en die de geschiedenis zou ingaan als een van de langste en bloederigste zeeslagen ooit.

Maar dat wist Johan de Witt nog niet op het moment dat hij dit briefje schreef aan Michiel de Ruyter…

Jean-Marc van Tol,
13 oktober 2025.

Inmiddels verschenen: het boekje ‘De Witt en Spinoza, Spinoza en De Witt’. Bestel een met een tekening gesigneerd exemplaar via de Webshop.

Klik > hier voor de volgende aflevering (hoofdstuk 58)
Klik > hier voor de vorige aflevering (hoofdstuk 56)
Klik > hier voor de allereerste aflevering (inleiding)