Buat - Hoofdstuk 55

***Let op: kan spoilers bevatten. Lees eerst het boek Buat. Bestel >hier een gesigneerd exemplaar***

‘Mijn ontmoetingen met De Witt waren kort en zakelijk: ik toog naar zijn huis aan de Hofsingel en toonde hem de laatste brieven.’
Buat, p. 433.

Bij het huis van Johan de Witt denk je meteen aan het statige pand aan de Kneuterdijk: het Johan de Witt-huis. Toch betrok de raadpensionaris dit stadspaleis pas in de herfst van 1669. Acht jaar lang, van 1661 tot 1669, huurde hij elders een huis, op een plaats die vandaag onzichtbaar is geworden onder het in verbouwing zijnde complex van de Tweede Kamer.

Plek waar ongeveer De Witte Molen heeft gestaan

Nu beginnen de roltrappen er. Dit huis, bekend als De Witte Molen, vormde in die jaren het middelpunt van De Witts privéleven en was een stille getuige van zijn politieke carrière.

De Witte Molen
De Witte Molen had al een lange voorgeschiedenis. Het stond er reeds vóór 1560, werd in 1616 grondig verbouwd en opnieuw aangepast, kort voordat De Witt er zijn intrek nam. In 1813 werd het afgebroken om plaats te maken voor een binnenplein. Toen dit in 1986 werd gesloopt in verband met de nieuwbouw van de Tweede Kamer, kwamen de fundamenten opnieuw tevoorschijn; archeologen beschreven ze nauwgezet in een lijvig rapport.

Dankzij een uitzonderlijk gedetailleerde plattegrond uit 1660 in het Haags Gemeentearchief kennen wij de exacte maten. Het huis mat 9,5 meter in de diepte en 22 meter in de breedte, met muren van 70 centimeter dik – afmetingen die door vergelijking met de schaaltekening tot op de millimeter kunnen worden vastgesteld.

Buurman Huygens
Een bijzonder aspect van de ligging was de nabijheid van Constantijn Huygens. Vanuit zijn achterramen keek De Witt uit op Huygens’ grote huis aan het Plein. De percelen werden slechts gescheiden door een smalle singel. Al vóór de bouw van Huygens’ woning lag er een bruggetje dat beide percelen verbond. Oorspronkelijk leidde dit naar de imposante reigerskooi van prins Maurits, die het uitzicht domineerde.

Kaart van Bos en Van Harn uit 1616 met daarop in rood de kavel van De Witte Molen. Het grote huis van Huygens is nog niet gebouwd. De bomen rechts werd het Reigersbosje genoemd.

Reigerskooi
Hoewel er geen afbeeldingen uit De Witts eigen tijd bestaan, tonen verschillende kaarten de ligging en vorm van het pand. Latere kaarten laten de veranderingen zien: bebouwing rondom, het verdwijnen van de reigerskooi.

Detail. Deze ets van Huygens’ huis aan het Plein (links) geeft een beeld van het huis van Johan de WItt. Op de achtergrond zie je De Witte Molen, gedeeltelijk verscholen achter bomen. Hoewel de ets dateert van vóór de verbouwing van 1660, levert zij waardevolle informatie voor wie zich een voorstelling van het huis wil maken.

Op basis van deze en andere gegevens heb ik een reconstructie gemaakt van de achterzijde van De Witte Molen.

Toegang en omgeving
De voorkant van het huis bereikte men via een poort en een smalle steeg die uitkwam op een binnenplein. Rechts daarvan lag een bijgebouw, een koetshuis, al heb ik er mijn fantasie een verblijf voor zijn klerken van gemaakt. Een foto uit de negentiende eeuw, genomen vóór de sloop, toont nog de twee panden naast de poort, waarvan één als café dienstdeed. Op de achtergrond rijst de oude poort naar het Binnenhof op, tot op vandaag herkenbaar in het logo van Nieuwspoort. Door diezelfde poort moet De Witt, dag in dag uit, zijn weg hebben gevonden naar zijn werkkamer op het Binnenhof.

Foto’s genomen ongeveer vanaf de ingang van de Witte Molen, met zicht op Nieuwspoort.

Een verdwenen wereld
Aan de hand van alle informatie heb ik een artist’s impression gemaakt van De Witts woonhuis. Details zoals de plaats van de voordeur, de indeling van de ramen zijn hypothetisch. Maar de reconstructie biedt een inkijkje in de omgeving waarin De Witt woonde toen hij zijn correspondentie met Buat onderhield. Het was bij deze voordeur dat Buat zijn brieven van Sylvius uit Engeland placht af te geven.

Huis Johan de Witt achterzijde

Huis De Witt en toegang voorzijde in vogelvlucht

Voor meer informatie over deze woonplaats van De Witt, zie: https://johandewitt.nl/werk-en-wonen-op-loopafstand-de-huurovereenkomst-van-johan-de-witt/

Jean-Marc van Tol
23 augustus 2025.

Op de aanstaande 400-ste verjaardag van De Witt verschijnt het boekje De Witt en Spinoza, Spinoza en De Witt. Bestel alvast een gesigneerd exemplaar via mijn Webshop.

Klik > hier voor de volgende aflevering (hoofdstuk 56)
Klik > hier voor de vorige aflevering (hoofdstuk 54)
Klik > hier voor de allereerste aflevering (inleiding)