Buat - Hoofdstuk 54

***Let op: kan spoilers bevatten. Lees eerst het boek Buat. Bestel >hier een gesigneerd exemplaar***

Graaf Armand de Gramont, comte De Guiche (1638-1673), geschilderd door anoniem (rechtsonder staat naam en jaartal, maar slecht te lezen. Is het Caspar Netscher in 1664?) Het doek hangt in kasteel Musée Jacquemart André à Chaalis net boven Parijs. Foto: Bert Natter, juli 2025)

Hoofdstuk 54 is een vertaling/bewerking van de memoires van graaf De Guiche. Lees hier de letterlijke vertaling van historicus Ad van der Zee, ongeveer vanaf pagina 124 tot en met pagina 130.

In de woelige maanden begin 1666, toen de politieke toekomst van de jonge prins Willem III van Oranje op het spel stond, speelde zijn grootmoeder, prinses-douairière Amalia van Solms, een opmerkelijke rol. Ze presenteerde zich als beschermvrouwe van het Oranjehuis, maar maakte ook diplomatieke keuzes die vragen opriepen over haar ware motieven. Was haar optreden ingegeven door zorg voor haar kleinzoon – of door persoonlijke trots en ijdelheid?

De historische situatie was complex. Na een periode op zee keerde raadpensionaris Johan de Witt terug naar een Republiek waarin de roep om herstel van de prins sterk was toegenomen. Hoewel Holland aarzelde, pleitten vrijwel alle andere gewesten voor Willems terugkeer in publieke ambten. De Franse ambassadeur D’Estrades probeerde De Witt tot concessies te bewegen, en riep de hulp in van graaf De Guiche – een tussenpersoon die tevens bevriend was met Amalia.

Amalia van Solms, geschilderd door Rembrandt (1632), Musée Jacquemart-André, Parijs, nu te zien in het Dordrechts Museum

Amalia ontving hem met open armen. Ze voelde zich gevleid door de hernieuwde Franse aandacht en ging, buiten de officiële diplomatie om, in op een geheim voorstel van De Witt: Willem zou Kind van Staat worden, onder voogdij van Holland, met een toelage en een zetel in de Raad van State in het vooruitzicht. Op het oog een stap vooruit. Maar het echte doel van De Witt was volgens De Guiche het neutraliseren van Orangistische druk, niet het daadwerkelijk versterken van Willems positie.

Opvallend is dat Amalia akkoord ging met het voorstel van de Witt zonder enige harde garantie – en zonder de betrokkenheid van Frankrijk, dat haar weliswaar gekrenkt had, maar ook haar machtigste bondgenoot kon zijn. Ze handelde zonder overleg met haar partijgenoten, en keerde zich van oude bondgenoten af ten gunste van De Witt, die haar met flatterende woorden en mogelijk beloften wist te paaien. Of zelfs met geschenken, zoals kwade tongen beweerden.

Willem III van Oranje-Nassau, door Abraham Raguineau, 1660-1666, OS-I-195 (schilderij), Kunstwerken uit het Frans Hals Museum, Haarlem. Geheugen van Nederland

De prins verzette zich deze schijnverzoening, maar werd uiteindelijk overgehaald door De Guiche, die hem wees op het pragmatische voordeel van de voorgestelde regeling. Toch bleven de achterdocht en het verzet leven.

De vraag blijft: liet Amalia zich leiden door zorg voor haar kleinzoon – of door haar eigen verlangen naar invloed, wraak op Frankrijk en het behouden van haar status? Waarschijnlijk geloofde zij dat ze het beste voor had met Willem, én zag ze ook een kans haar eigen belangen te behartigen. Wie het verloop van de geschiedenis volgt, kan zeggen dat ze het juist had ingezien: nog geen zes jaar later wordt Willem III stadhouder van Holland én kapitein-generaal. Dat was niet gebeurd als Willem volledig van Holland was afgesneden in dit voorjaar van 1666.

Jean-Marc van Tol
23 juli 2025.

Op zoek naar een leuk cadeau? Bestel een op naam gesigneerd exemplaar van Musch of Buat via mijn Webshop.

Klik > hier voor de volgende aflevering (hoofdstuk 55)
Klik > hier voor de vorige aflevering (hoofdstuk 53)
Klik > hier voor de allereerste aflevering (inleiding)