Má ekki bjóða þér í mat?

Eins og kemur fyrir besta fólk fékk ég heimskautaferðir algjörlega á heilann á tímabili. Það er að segja, þær heimskautaferðir sem gerðar voru þegar menn kepptust við að komast á pólana og drápust alveg í hrönnum með kalna fingur og hundana sína skotna og étna í kringum aldamótin 1900.

Minn uppáhalds brjálæðingur er Shackleton. Ernest Shackleton. Ef fólk vill fræðast meira um hann og hans hetjudáðir þá er bæði hægt að hlusta á frábæra 6 þátta seríu Í ljósi sögunnar þar sem farið er yfir ævi hans og störf og einnig mæli ég innilega með bókinni Endurance.

Flestir þessir heimskautafarar völdu samferðamenn sína af kostgæfni. Það þurfti vana sjómenn, vísindamenn, smiði og kokka og allt það sem margra ára dvöl fjarri siðmenningu krefst. Héldu leiðangursstjórar því oft fjölda langra viðtala til þess að velja sem allra best í áhöfnina. Shackleton var frægur fyrir stutt viðtöl. Hann spurði menn hvort þeir kynnu að spila á hljóðfæri eða syngja. Ef svo var bauð Shackleton þá yfirleitt velkomna í áhöfnina. Hann vissi nefnilega að það allra mikilvægasta í erfiðum, jafnvel lífshættulegum aðstæðum og árum fjarri mannabyggð var að mönnum kæmi saman. Að þeir gætu haft gaman af hvor öðrum. Hlegið og glamrað og sungið og sagt sögur. Ekki minna mikilvægt en vísindi, hundasleðar og selskinnsföt.

Frá því ég var krakki hef ég elskað að spila spil. Stór fígúra í minni æsku var afi minn, Jón Einarsson. Afi Jonni var forfallinn bridge-ari en hann gerði ýmislegt annað. Hann tefldi, spilaði vist, rommí og skítakall, kleppara, lagði kapal þegar enginn var til að spila við og svo er það fjölskylduspilið Sjóræningi, sem er eins og vist á sterum. Frá því ég man eftir mér er afi að reyna að kenna mér spil sem voru við hæfi fyrir þann aldur sem ég var á. Langavitleysa, veiðimann og ólsen ólsen voru fyrst, en svo sífellt flóknari og flóknari spil. Þegar fjölskyldan hittist var svo alltaf spilað, sérstaklega Sjóræningi. Heilu kvöldin, spil eftir spil, allt skráð samviskusamlega niður í stílabækur sem enn er flett upp í.

ÝTTU Á ÞENNAN TAKKA (fyrir áskrift.)

Afi kenndi mér líka mjög mikilvæga reglu, án þess þó að orða hana upphátt: Hann tapaði aldrei viljandi fyrir börnum. Þau þurftu einfaldlega að læra með því að tapa hvernig ætti að vinna. Ég man enn eftir því þegar við vorum tveir í bústað að spila Ólsen og ég tapaði fyrir honum þrettán sinnum í röð. Þrettán. Sinnum. Í röð. En svo vann ég og þá vissi ég að ég vann. Hann leyfði mér ekki að vinna. Mér tókst að sigra af því ég hafði spilað rétt. Og kannski verið smá heppinn.

Þegar ég var í barnaskóla byrjuðum við vinirnir svo að spila borðspil. Mest spiluðum við 13 Dead End Drive, áttum allir okkar eigið eintak svo það skipti engu máli heim til hvers var farið, alltaf var hægt að spila 13 Dead End Drive. Þegar við urðum eldri kom svo Axis&Allies inn í líf okkar og er þar enn. Árum saman gerðum við ekki annað en að hittast allar helgar í kjallaranum hjá Viggó og spila Axis fram á nótt. Oft sváfum við bara heima hjá Viggó ef ekki tókst að klára spilið svo við gætum haldið áfram daginn eftir. Það kemur fyrir kannski einu sinni á ári að við hittumst og rifjum upp gamla takta og þá er eins og ekkert hafi breyst. Enginn hafi elst. Allir fara í sín gömlu hlutverk og við tölum um gömul spil og fyndin augnablik. Klæðum okkur í vináttuna eins og gamla, slitna en hlýja peysu. Ég hugsa alltaf um þetta teppalagða kjallaraherbergi þegar ég heyri Bob Dylan syngja í laginu Bob Dylan’s Dream:

Frá því börnin mín voru mjög lítil hef ég svo reynt að spila við þau og þó þau séu jafn tapsár og ég og oft endi spilin í tárum og öskrum er alltaf hægt að sættast á endanum og reyna aftur. Það var hins vegar ekki fyrr en ég var kominn yfir tvítugt að ég áttaði mig á því að spil eru ekki bara spil. Keppni í því að ná árangri í einhverju innan mjög þröngs ramma. Spil eru afsökun fyrir samveru. Þau eru spriklandi ormurinn á króknum sem láta okkur hittast og spjalla og hlægja. Smurning á tannhjól samskiptanna. Þegar ég er að fara í matarboð eða hittinga finnst mér alltaf gott að taka með spilastokk, það er aldrei að vita hverja langar til þess að taka í spil og þá er allt í einu komin strúktúreruð stund, afmörkuð af reglum þar sem má hlægja og hafa hátt og reyna að svindla og reiðast og vera tapsár.

Ég er að velta þessu fyrir mér af því við erum að ganga í gegnum mjög lúmskan faraldur. Árið 2000 var honum fyrst gefið nafn: The loneliness epidemic. Faraldur einmanaleikans. Án þess að fara út í gröf og rannsóknir þá bera öllum vesturlöndum saman um það að fólk hittist sjaldnar og sjaldnar. Fólk á öllum aldri er að einangra sig meira og meira og afleiðingarnar eru aukin vanlíðan fyrir alla. Orsök er ekki sama og afleiðing en í skemmstu máli þá hefur notkun þunglyndis- og kvíðalyfja haldist algjörlega í hendur við meiri einangrun samfélaga.

Það er vissulega kósí að draga yfir sig teppi uppi í sófa með heitan drykk og eiga þar notalega stund. En þegar heilt mannkyn hættir að hittast og kjafta saman er raunverulega hægt að tala um faraldur sem hefur alvarlegar afleiðingar. Einmanaleiki er nefnilega banvænn. Bókstaflega. Því hefur jafnvel verið haldið fram að djúpstæður einmanaleiki sé jafn slæmur fyrir heilsuna og að reykja fimmtán sígarettur á dag. Allt í samfélaginu okkar virðist óvart eða meðvitað vera að ýta okkur í sundur og skapa sífellt fleiri og lengri fjarlægðir.

Maður en manns gaman. Áður en skjáir tóku yfir líf okkar með sínum sífelldu smáskömmtum af skemmtun og gremju þurftum við á hvort öðru að halda, ekki bara fyrir afþreyingu heldur stóð og féll líf okkar með samhyggðinni. Það þarf heilt þorp, ekki bara til þess að ala upp barn, heldur til þess að lifa af, en nú er þorpið tvístrað.

Allir komnir inn í sína eigin litlu kassa. Svo förum við út úr kössunum okkar á morgnanna, setjum börnin okkar inn í sína eigin lærdóms-kassa þar sem þau eru með öðrum börnum allan daginn svo við höfum tíma til þess að fara í vinnu-kassana okkar til þess að búa til peninga svo við getum nú borgað fyrir að fá að vera í sofa-og-borða-kössunum okkar. Tíminn sem fólk eyðir í að halda eða fara í félagslega hittinga hefur hrunið um 50% milli 2003 og 2024. Sá tími sem táningar eyða úti við með félögum sínum hefur hrunið. Við hittumst sjaldnar og skemur og það er að drepa okkur.

Allir sem hafa prófað það að vera foreldrar ungra barna vita hversu töfrandi tími það er. En innan í þeirri upplifun er líka djúpstæð tilfinning fyrir því að vera einmana. Þeir þjóðfélagshópar sem eru að upplifa mesta einangrun síðustu áratugi eru unglingar, eldra fólk og svo tróna foreldrar ungra barna. Þorpið elur ekki lengur börnin upp. Þau alast flest upp með foreldrum sínum. Punktur. Og það er algjörlega glænýtt fyrirkomulag í sögu mannkynsins.

Dýrategundin homo sapiens er um 300-350 þúsund ára gömul. Í allan þann tíma höfum við verið saman í hópum. Lifað, grátið og hlegið saman. Saman. Hinar ýmsu samfélagslegu breytingar hafa hins vegar gert það að verkum að við erum ekki lengur saman. Vissulega getum við farið í spariföt nuddað öxlum saman við ókunnuga á sautjánda júní en við erum ekki lengur saman. Þekkjum varla nágranna okkar. Ættir og bæjarfélög eru ekki lengur sú heild sem fólk gat litið á sem hluta af sjálfsmynd sinni. Við erum ein. Nokkur saman í kössunum okkar horfandi á skjáina okkar. Stóra og litla.

Og þetta er að drepa okkur. 15 sígarettur. Í einmanaleikanum myndast líka rými fyrir andfélagslegar skoðanir og hegðun. Við sáum þegar faraldurinn gekk yfir hvernig einangrunin ýtti fólki út í sífellt ýktari og fjarstæðukenndari samsæriskenningar. Fólk læst inni að gúgla og jútúba sig ofan í kanínuholur með ekkert nema harm og glundroða á botninum. Við eigum ekki lengur samtöl, bara upphrópanir á óstaðfestum skoðunum sem við stelum frá öðrum úr podköstum og í stað þess að rífast í raunheimum hendum við hlekkjum í hvort annað og köllum þau sem eru ósammála okkur heimsk. Engin rökræða, bara fuglabjarg af kjaftæði.

Einangrunin sem jókst í faraldrinum hefur svo alls ekki gengið til baka. Við erum hætt að fara í spontant heimsóknir. Borðum sjaldnar mat með stórfjölskyldunni. Þörfin til þess að tækla leiða með því að kjafta við fólk um allt á milli himins og jarðar er ekki lengur til staðar. Við erum öll með litla dópamín-sprautu í vasanum sem slær á þörfina fyrir raunveruleg samskipti við fólk, augliti til auglitis. En þessi þróun er eldri en samfélagsmiðlar og snjalltæki og henni verður að snúa við.

Ég held að svarið hljóti að vera tenging. Og þeirri tengingu þarf að koma á handvirkt. Af því samskipti við annað fólk er lífsnauðsynlegt vítamín og við erum flest í miklum skort. Við þurfum að fara að líta á hittinga eins og við lítum á líkamsrækt: Eitthvað sem við einfaldlega verðum að gera, líkamlegrar og andlegrar heilsu okkar vegna.

Þessi faraldur er raunverulegur og er að hafa áhrif á okkur öll. Það að vinda ofan af honum þýðir að við þurfum öll að leggja á okkur vinnu og óþægindi en það er lífsnauðsynlegt. Taktu frumkvæðið. Hringdu í gamla kunningja og sjáðu hvort þau vilji hittast. Bjóddu í matarboð. Búðu til hópa af skemmtilegu fólki sem mun vilja hittast og gera fyndna hluti. Spil og hljóðfæri eru bara tvö dæmi. Lífið bíður upp á endalausa möguleika. Og segðu já þegar þér er boðið. Þó nei-ið sé þægilegra þá er já-ið hollara!

Þess vegna segi ég hittumst. Hittumst með hljóðfæri eins og Shackleton og spilum illa á þau en gerum okkar allra besta og syngjum jafnvel falskt með. Hittumst með spilastokk í vasanum og kennum krökkunum lönguvitleysu og mannganginn og neitum að tapa fyrir þeim. Hittumst og knúsumst og kjöftum og verum ósammála og finnum fyrir hvort öðru. Gerum þetta. Drepum tímann saman, svo við drepumst ekki úr því að eyða ekki tíma saman.