Pháp và Thuật

Một quyết định của nhà nước phạt nhà xuất bản vì đã cho ra một cuốn sách “có nội dung sai sự thật”, với “ngôn ngữ thể hiện chưa phù hợp khi viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh”. Một quyết định khác, ký sau đó mười bảy ngày, gọi cùng cuốn sách ấy là hành vi “nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”. Văn bản thứ nhất, đề ngày 15 tháng 6 năm 2026, là ngôn ngữ hành chính: chế tài rơi lên nhà xuất bản, thứ bị đem lên bàn cân là hoạt động chuyên môn của nó, và cái giá tính bằng tiền. Văn bản thứ hai, đề ngày 2 tháng 7, là ngôn ngữ hình sự: lỗi quy về ý đồ của người viết, và cái giá thì tính bằng những năm tù.

Đó là cùng một cuốn sách; không có một chữ nào trong đó được viết lại giữa thời gian hai văn bản được công bố.

Cuốn sách mang tên Chuyện với Thanh của Nguyễn Thành Nam, ra mắt vào khoảng tháng 4 năm 2026. Nó không lưu hành chui, không in lậu. Nó được Nhà xuất bản Hội Nhà văn biên tập, thẩm định, cấp phép và phát hành, đã đi qua đúng mọi cửa mà một cuốn sách hợp pháp ở Việt Nam phải đi qua. Tác giả của nó, Nguyễn Thành Nam, sinh năm 1961, là một trong những người đồng sáng lập Tập đoàn FPT và từng giữ ghế tổng giám đốc của tập đoàn ấy.

Toàn bộ diễn tiến đều do chính các cơ quan nhà nước công bố. Ngày 2 tháng 6, Cục Xuất bản, In và Phát hành thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch yêu cầu tạm dừng phát hành, rà soát và thẩm định lại. Ngày 15 tháng 6, cơ quan quản lý xử phạt hành chính Nhà xuất bản Hội Nhà văn: phạt 100 triệu đồng, đình chỉ hoạt động trong hai tháng, thu hồi và tiêu hủy cuốn sách. Cho tới thời điểm ấy, toàn bộ vụ việc vẫn nằm trong khuôn khổ một sai phạm xuất bản, được xử lý bằng chế tài hành chính đối với một pháp nhân. Nhưng đến ngày 2 tháng 7, đã có bị can và khởi động quy trình tố tụng. Câu chuyện sau đó thì đã rõ ràng, cơ quan điều tra bắt tạm giam Nguyễn Thành Nam cùng Trần Việt Anh, người sáng lập nền tảng Spiderum; Viện Kiểm sát nhân dân thành phố Hà Nội phê chuẩn. Khung hình phạt của điều luật được viện dẫn, khoản 1 Điều 117, là từ 05 năm đến 12 năm tù.

Hai cách gọi ấy loại trừ nhau. Một xuất bản phẩm bị phạt tiền vì sai phạm trong hoạt động xuất bản, và một vật phẩm được rèn ra nhằm lật đổ nhà nước, là hai định giá về cùng một mức nguy hại mà không định giá nào dung nổi định giá kia.

Hồ sơ hình sự ngày 2 tháng 7 bao hàm nhiều thứ hơn chỉ một cuốn sách. Nó gom vào cả một loạt video clip đăng trên nền tảng số, và một lời khai nhận rằng nội dung được dựng lên để câu người xem, để vắt lấy cái lợi kiếm được trên mạng. Cứ nhượng trọn khối đó cho bên buộc tội. Những đoạn clip ấy chưa từng đi qua một hội đồng thẩm định nào, chưa từng nằm trong tay một tờ giấy phép nào của nhà nước; chúng không mang trong mình cái nghịch lý mà cuốn sách mang. Chỉ cuốn sách có mặt ở cả hai văn bản, bị đem ra cân ngày 15 tháng 6 rồi cân lại ngày 2 tháng 7. Riêng trên nó, một vật không đổi lấy một chữ giữa cả hai lần, thế mà hai cách gọi vẫn loại trừ nhau.

Trong mười bảy ngày giữa hai văn bản, không một câu chữ nào của cuốn sách đổi đi; cái dịch chuyển nằm ở phía cơ quan tố tụng. Khoản 1 Điều 117 đã nằm trong Bộ luật Hình sự từ năm 2015, và cụm chữ “nhằm chống Nhà nước” cùng khung hình phạt đi kèm nó không phải thứ mới nảy sinh vào đầu tháng 7. Thứ không có sẵn từ trước là việc cuốn sách này rốt cuộc bị dẫn vào đúng điều luật đó. Vào ngày nó rời nhà in với giấy phép hợp lệ, không gì bên trong nó cho phép bất kỳ ai, kể cả hội đồng đã thẩm định và ký cấp phép cho nó, biết trước được nó sẽ bị xếp vào phạm trù nào.

Người bảo vệ hai quyết định ấy sẽ nói rằng ở đây không có nghịch lý nào hết, họ có cơ sở để nói thế. Có hai ngành luật tách bạch, mỗi ngành mang chủ thể riêng và loại lỗi riêng; chế tài hành chính giáng lên pháp nhân xuất bản không loại trừ việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với cá nhân người viết, và một cuốn sách đủ sức làm phát sinh cả hai. Đó là kỹ thuật pháp lý mà mọi nhà nước hiện đại đều viện tới, không riêng gì ở Việt Nam.

Nền của lập luận ấy là một sự thật giản dị của luật: hai trách nhiệm pháp lý mà cuốn sách làm phát sinh không nói về cùng một thứ. Quyết định ngày 15 tháng 6 được ban hành theo Luật Xuất bản, và nó truy vấn một pháp nhân, tức nhà xuất bản, về một câu hỏi duy nhất: pháp nhân ấy đã làm tròn hay chưa nghĩa vụ biên tập và thẩm định mà luật giao cho nó. Khách thể nó bảo vệ là trật tự quản lý hoạt động xuất bản; lỗi nó quy kết nằm ở quy trình nghiệp vụ, một sự thiếu mẫn cán. Quyết định khởi tố ngày 2 tháng 7 đứng trên một mặt phẳng khác hẳn. Ban hành theo Bộ luật Hình sự, nó truy vấn một cá nhân, tức người viết, cùng hành vi và ý chí đứng sau hành vi ấy; khách thể nó bảo vệ là an ninh quốc gia, lỗi nó quy kết là lỗi cố ý. Chủ thể, khách thể được bảo vệ và hình thức lỗi đều đã đổi khác, và khi cả ba yếu tố định danh một trách nhiệm pháp lý cùng thay đổi thì hai trách nhiệm ấy không còn đứng trên một trục để có thể chống lại nhau. Một ngân hàng bị phạt vì buông lỏng kiểm soát nội bộ, còn nhân viên lợi dụng chính chỗ buông lỏng ấy để chiếm đoạt thì bị truy tố hình sự: khoản phạt giáng lên tổ chức chưa bao giờ là một sự xá tội cho con người đứng sau hành vi.

Trên nền ấy, việc cuốn sách từng được cấp phép hợp lệ rồi sau đó bị thu hồi để lộ một cơ chế nhiều tầng đang chạy đúng như thiết kế của nó. Khâu tiền kiểm để lọt một nội dung; khâu hậu kiểm phát hiện đúng nội dung ấy và xử lý nó. Một hệ thống tự tìm ra sai sót của chính mình rồi tự chỉnh lại là dấu hiệu của sự kiểm soát đang vận hành. Sự kiểm soát ấy còn tự chứng tỏ nó không nể nang: pháp nhân phải nhận chế tài lần này là một nhà xuất bản của nhà nước, một cơ sở nằm ngay trong lòng bộ máy, vậy mà vẫn bị gọi tên và xử phạt như bất kỳ ai.

Còn nghi vấn rằng không ai có thể biết trước cuốn sách sẽ bị xếp vào phạm trù nào thì tan đi trước một dữ kiện đơn giản. Điều 117 đã nằm trong Bộ luật Hình sự và được công bố từ năm 2015, và bất kỳ công dân nào cũng đọc được nó. Lằn ranh mà nó vạch ra, chung quanh việc xúc phạm lãnh tụ và xuyên tạc lịch sử cách mạng, là thứ một người cầm bút trưởng thành ở đất nước này hẳn đã phải lường được. Và có một sự việc khép lại toàn bộ câu chuyện về tính mù mờ: trong quá trình làm việc với cơ quan điều tra, chính tác giả đã thừa nhận nhiều nội dung trong sách là sai sự thật và ngỏ lời xin lỗi bạn đọc. Người ta chỉ thừa nhận mình đã bước qua một lằn ranh khi lằn ranh ấy có thật và nằm ở chỗ trông thấy được.

Phía sau tất cả những điều trên là một quyền mà ít ai chối được: quyền của mỗi quốc gia tự định nghĩa những hành vi bị coi là xâm phạm an ninh của chính mình, theo lịch sử và hoàn cảnh chính trị đã sinh ra nó. Một điều luật hình sự viết bằng những khái niệm có độ mở, đủ rộng để bao lấy cả những hình thái hành vi mà người soạn luật năm 2015 chưa hình dung hết, là kỹ thuật lập pháp gặp ở khắp nơi. Ngay những nền pháp luật phương Tây vẫn được viện làm chuẩn cũng vận hành bằng các khái niệm co giãn không kém: đường biên của thế nào là gây rối trật tự công cộng chỉ hiện hình khi tòa áp nó vào một vụ việc cụ thể. Đòi một điều luật về an ninh quốc gia phải rạch ròi như một biểu thuế là đòi ở nó thứ mà bản chất ngành luật ấy không thể cung cấp.

Chuỗi hành xử của nhà nước, đặt cạnh nhau, hiện ra như một khối liền mạch. Điều luật đã được công bố nhiều năm trước khi có hành vi. Cơ chế kiểm soát đã tự bắt lấy sai sót của mình và chế tài đúng pháp nhân mang lỗi quy trình, rồi để ngành luật hình sự làm nốt phần việc với cá nhân mang lỗi cố ý, dưới một tội danh mà chính người ấy đã thừa nhận rằng mình chạm tới. Không một bước nào trong chuỗi ấy vượt ra ngoài thẩm quyền, và không một bước nào đi trước luật. Chuỗi ấy khép kín, và không chừa cho người muốn phản bác lấy một chỗ đặt chân.

Hai trách nhiệm pháp lý có thể cùng phát sinh từ một sự việc mà không cái nào xóa cái nào, đúng như luật học vẫn xem là chuyện thường. Việc xử phạt Nhà xuất bản Hội Nhà văn cũng không phải một sai lầm: một pháp nhân buông lỏng khâu thẩm định thì đáng chịu chế tài. Và không ai đòi một điều luật an ninh phải liệt kê từng hành vi như một biểu thuế. Trên những điểm ấy, lời bào chữa đứng vững.

Chỗ nó lảng qua nằm thấp hơn cả thẩm quyền lẫn ranh giới giữa hai ngành luật. Quyết định ngày 15 tháng 6 không chỉ trừng phạt một pháp nhân; trong lúc làm việc đó, nó nói ra cuốn sách ấy là gì. Nó đã đọc nội dung, đã phán rằng nội dung ấy sai sự thật và không phù hợp khi viết về lãnh tụ, rồi xử lý toàn bộ bằng một khoản tiền phạt giáng lên nhà xuất bản kèm lệnh chấn chỉnh hoạt động chuyên môn. Trong khung ấy, cuốn sách hiện ra như một xuất bản phẩm lẽ ra đã bị khâu thẩm định giữ lại, một vật lọt lưới mà nhà xuất bản phải chịu trách nhiệm vì đã để lọt. Quyết định ngày 2 tháng 7 nói ra cuốn sách ấy là gì bằng một ngôn ngữ loại trừ hẳn ngôn ngữ kia: một vật phẩm được người viết rèn có chủ đích, mang sẵn mục tiêu lật đổ từ trước cả trang đầu tiên.

Một vật lọt qua tay người gác cổng lơ đễnh và một vũ khí được rèn để lật đổ khác nhau ở bản chất. Cùng một cuốn sách, không đổi một chữ giữa hai văn bản, không thể mang cả hai bản chất ấy, trừ khi thứ quyết định nó thuộc bản chất nào không nằm trong bản thân cuốn sách mà nằm ở chỗ nhánh nào của nhà nước ra tay, và ra tay vào lúc nào.

Phép loại suy ngân hàng, đòn mạnh nhất mà lời bào chữa viện tới, dựa trên một điều kiện mà vụ này thiếu. Hành vi biển thủ của nhân viên là thứ ngân hàng chưa bao giờ ngồi xuống xem xét và phê duyệt. Tính sai trái của nó không chờ ngân hàng đánh giá mới thành sai, và chưa một ngân hàng nào từng cấp cho nhân viên tờ giấy cho phép chuyển tiền của khách về túi riêng. Chỗ buông lỏng mà anh ta khai thác là một cánh cửa bị quên khóa.

Ở cuốn sách thì quan hệ ấy đảo ngược. Cái nội dung mà ngày 2 tháng 7 gọi là tội phạm chính là cái nội dung mà hội đồng thẩm định của nhà nước đã đọc từng trang và đặt bút cấp phép cho lưu hành. Nhà nước ở đây không dừng lại ở chỗ không ngăn được một việc làm sau lưng mình; nó đã đọc, đã đối chiếu với chuẩn của chính nó, rồi cấp cho việc ấy tờ giấy xác nhận là hợp lệ, bằng đúng thẩm quyền luật trao cho nó để phân định hợp pháp với bất hợp pháp. Người viết cầm trong tay một giấy phép xuất bản đúng văn bản này, do chính cơ quan về sau truy tố anh ta cấp ra. Nhân viên ngân hàng chưa bao giờ được cấp một giấy phép để biển thủ.

Sẽ có người vặn lại ngay rằng một tờ giấy phép xuất bản đâu phải lệnh miễn trừ hình sự, rằng cấp phép nhầm chỉ là một sai sót hành chính chứ không cắt mất quyền truy cứu khi về sau lộ ra dấu hiệu phạm tội. Đúng vậy, và cũng không cần tới điều ngược lại. Tờ giấy phép không được đem ra đây để cởi trói cho tội; nó làm một việc nhẹ nhàng hơn thế nhiều mà vẫn đủ sức nặng Nó dựng cho người cầm bút một cơ sở có qácăn cứ để tin rằng thứ đã lọt qua đúng cái cổng kiểm duyệt chuyên trách thì tối thiểu chưa thể là thứ hiển nhiên phạm tội tới mức mọi con mắt đều phải tự thấy. Chỗ nó chạm tới nằm thấp hơn quyền truy tố: nó rút ruột cái tiền đề rằng lằn ranh vốn phơi sẵn ra cho bất cứ ai chịu đọc.

Và người gác cổng ở đây không phải một viên chức tầm thường ngồi nhầm ghế. Cuốn sách bị quy cho ý đồ lật đổ ấy đi ra từ Nhà xuất bản Hội Nhà văn, một cơ sở nằm trong lòng bộ máy, được lập ra để đọc bản thảo và tìm cho ra đúng cái lằn ranh mà điều luật vạch. Không có bản in chui, không có tập sao chụp phát tán ngoài vòng kiểm soát. Nó đã đi qua bàn của biên tập viên và của hội đồng thẩm định chuyên trách, mang con dấu và chữ ký của những người mà nghề nghiệp duy nhất là nhìn ra thứ mà cỗ máy an ninh về sau bảo rằng ai cũng phải nhìn ra. Có thể bào chữa rằng thẩm định xuất bản chỉ soi tính phù hợp về biên tập, một việc khác với đánh giá ý đồ chống nhà nước. Nhưng chính quyết định ngày 15 tháng 6 đã khép lối ấy: nội dung nó lấy làm cớ phạt là nội dung viết về lãnh tụ và về lịch sử cách mạng, đúng thứ nội dung mà Điều 117 lấy làm lõi. Người gác cổng được giao canh đúng khoảnh đất đó, và đã canh hụt.

Lời bào chữa nói rằng một người cầm bút trưởng thành hẳn phải lường trước được lằn ranh. Nhưng chính bộ máy chuyên trách của nhà nước, những người ăn lương để lường trước đúng cái lằn ranh ấy, đã không lường được nó.

Hai mệnh đề ấy không thể cùng đúng.

Nếu lằn ranh hiển nhiên tới mức một công dân bình thường phải thấy, thì hội đồng thẩm định đã hỏng ở một việc sơ đẳng; còn nếu những người đọc kỹ nhất và có nghề nhất vẫn không thấy, thì lằn ranh không hiển nhiên như lời buộc tội cần nó phải hiển nhiên.

Còn lời tác giả tự nhận sai, thứ mà lời bào chữa đặt xuống như tảng đá chốt cửa, thì gánh ít hơn nhiều so với trọng lượng người ta chất lên nó. Một nhận định lịch sử sai, một câu chữ xúc phạm khi viết về người đã khuất, một lỗi biên tập đủ nặng để đáng thu hồi cả cuốn sách, và một ý chí hình sự nhằm lật đổ nhà nước: đó là bốn nấc khác nhau, và khoản 1 Điều 117 chỉ với tới cái nấc trên cùng, chỗ nó đặt chữ “nhằm” làm lõi. Người viết đã nhận nội dung của mình sai sự thật và ngỏ lời xin lỗi bạn đọc; anh ta nhận ở ba nấc dưới. Anh ta có đặt bút với cái ý chí ở nấc trên cùng hay không là câu để dành cho tòa, và ở đây không phán. Bởi lời tự nhận ấy, dù đọc cách rộng lượng nhất cho bên buộc tội, cũng chỉ chứng rằng cuốn sách sai, chứ không chứng được rằng cái sai của nó phơi sẵn thành lằn ranh nhìn thấy được từ trước khi anh cầm bút. Một người có thể nhận rằng thứ mình viết ra là sai mà vẫn chưa hề nhận rằng, vào cái ngày viết nó, ranh giới giữa một lỗi biên tập nặng và một trọng tội mười hai năm đã hiện ra đủ rõ để anh tránh. Tự nhận sai sau khi vấp là một chuyện; nhìn thấy chỗ vấp từ trước là chuyện khác hẳn, và chính cái chuyện thứ hai mới là thứ lời buộc tội cần mà không có.

Nhà nước đã định giá cùng cuốn sách ấy hai lần, và hai lần lệch nhau tới mức khó tin là đang nói về một vật. Ngày 15 tháng 6, giá của nó là 100 triệu đồng tiền phạt, 423,7 triệu đồng “lợi bất hợp pháp” phải nộp lại, một lệnh đình chỉ hai tháng, và một mệnh lệnh thu hồi mà rốt cuộc chỉ với tới 2.553 trong số 9.700 bản đã in. Hơn bảy ngàn bản còn lại nằm ngoài thị trường, trong tay người đọc, không đòi về được, và nhà nước khi ấy chấp nhận điều đó như cái giá đã đóng của một sai phạm trong hoạt động xuất bản. Mười bảy ngày sau, cùng cuốn sách ấy được định giá lần thứ hai, bằng khung 05 đến 12 năm tù giam áp lên một con người.

Nếu biến số thật sự trong vụ này không nằm ở bất cứ điều gì công dân có thể đọc trước, thì trục của nó cũng không phải là tự do ngôn luận theo cái nghĩa người ta quen dùng. Tuy vậy vẫn có một tiếng nói quả quyết ngược lại, rằng đây chính là chuyện về tự do ngôn luận chứ không là gì khác.

Tiếng nói ấy quả quyết rằng ta đã lạc hướng ngay từ câu hỏi. Mười bảy ngày, hai văn bản, chuyện người gác cổng có đọc ra lằn ranh hay không: hết thảy chỉ là chi tiết kỹ thuật, và mải theo cái kỹ thuật ấy, ta đã lặng lẽ nhượng đi điều duy nhất đáng giữ lại. Bê bối của vụ này nằm sâu hơn thế nhiều: Điều 117 tồn tại. Một nhà nước tự dành cho mình quyền nhốt một con người từ năm đến mười hai năm vì những gì in trong một cuốn sách, thì lằn ranh của nó dẫu có công bố từ 2015 và ai cũng đọc được cũng chẳng gột đi được điều gì; nó chỉ khiến sự bất công diễn ra đúng giờ. Cãi xem đường biên ấy có tiên liệu được hay không là đã ngầm nhận rằng nhà nước có quyền kẻ nó, miễn kẻ bằng mực và dán lên tường đủ sớm.

Tiếng nói này có sức nặng rõ ràng. Một lằn ranh biết trước được vẫn có thể là một lằn ranh bất công; một nền chuyên chế báo trước từng nước đi của mình thì vẫn y nguyên là chuyên chế.

Ta không đứng trên nền tảng ấy.

Đứng trên nền quyền tuyệt đối là bước đúng vào chỗ bên buộc tội mong ta bước tới nhất. Ở đó, mọi phản biện đều có thể bị phẩy tay gạt đi như một thứ giá trị ngoại lai, thù địch với hoàn cảnh của dân tộc. Đối thủ khỏi cần bác lập luận; hắn chỉ việc chỉ vào chỗ nó đang đứng và đọc to cái lý lịch của nó, rồi khỏi phải trả lời lấy một chữ.

Và nó còn nhượng quá nhiều theo chiều ngược lại. Gọi đây là một đạo luật tồi tức là đã thừa nhận đây vẫn là luật, thừa nhận vẫn có một trật tự pháp lý đang vận hành, chỉ phải cái nó vận hành bằng một điều khoản hà khắc. Khiếu nại của ta hơn thế. Một điều luật hà khắc nhưng biết trước được thì vẫn còn là luật: người ta đọc được nó và sắp đặt đời mình quanh chỗ nó đã vạch. Cái hiện ra trong mười bảy ngày kia có thể đã thôi là luật theo nghĩa chặt của chữ ấy. Chỗ hỏng của nó nằm thấp hơn sự hà khắc của bất cứ điều khoản nào: ở cái cơ chế biến quyết tâm chính trị thành hình thức pháp lý sau khi quyết tâm ấy đã ngã ngũ.

Nên phải đo nó bằng một cái thước đo khác, của chính nhà nước.

Bản hiến pháp mà nhà nước tự viết ra cho mình đã đặt sẵn cái thước đó. Điều 8 khoản 1: “Nhà nước được tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật”. Sợi dây ấy do chính nhà nước tự buộc lên mình, trong văn bản cao nhất mà nó có. Điều 2 gọi thể chế này là “nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa”, và nói tới sự “kiểm soát” giữa các cơ quan nắm quyền lực.

Và mạnh hơn cả hiến văn là lời của chính thượng tầng hôm nay. Trong những phát biểu chỉ đạo về hoàn thiện thể chế cho hai năm 2025 và 2026, Tổng Bí thư Tô Lâm đòi chính sách phải bảo đảm “tính ổn định, nhất quán và khả năng dự báo”, phải “hạn chế tối đa thay đổi đột ngột, hồi tố hoặc thiếu thống nhất trong thực thi”; ông yêu cầu “dứt khoát từ bỏ tư duy ‘không quản được thì cấm’”, và cảnh báo “tuyệt đối không được lợi dụng thanh tra, kiểm tra, điều tra để sách nhiễu người dân, doanh nghiệp”. Luật Đầu tư năm 2025 đặt thành mục tiêu một môi trường “ổn định và có khả năng dự báo cao”. Khả năng dự báo là diễn ngôn của chính nhà nước.

Nó là trục cải cách trung tâm mà thượng tầng vừa long trọng đặt xuống cho mình, cho môi trường đầu tư và làm ăn. Việc mang nguyên tắc ấy từ sổ sách của nhà đầu tư sang địa hạt hình sự về ngôn luận là một bước, và bước ấy là của ta, phải nói thẳng thế. Tô Lâm không nói một lời nào về vụ Nguyễn Thành Nam; ông không bàn tới cuốn sách này, không nhắc tới Điều 117. Còn lại một câu hỏi. Nếu khả năng tiên liệu là điều kiện của một môi trường làm ăn lành mạnh, thì cớ gì nó thôi là điều kiện vào đúng cái ngày thứ được nhà nước đem ra định giá là quyền tự do của một con người.

Mà cái chuẩn biết trước được ấy tuyệt nhiên không phải một phát minh của chủ nghĩa tự do phương Tây. Chính truyền thống cai trị cứng rắn nhất, tập quyền nhất mà phương Đông từng dựng nên đã đặt nó làm điều kiện tiên quyết của quyền lực, từ rất lâu trước khi có nổi một lời nào về quyền của cá nhân.

Người dựng nó lên tên là Hàn Phi. Ông là nhà tư tưởng của thứ quyền lực tập trung nhất mà Đông Á từng sản sinh, kẻ khinh những lời nhân nghĩa của nhà Nho như người ta khinh trò trẻ con, và tuyệt nhiên không phí một ý nghĩ nào cho quyền của cá nhân. Ông muốn pháp công khai và cố định vì một lẽ trần trụi: để bộ máy của vua chạy không ma sát, để cái uy của người ngồi trên khỏi rò rỉ qua tay đám bầy tôi gian giảo. Che chở dân đen khỏi nhà nước chưa bao giờ nằm trong toan tính ấy. Con người, trong sơ đồ của ông, chỉ là vật liệu để cai trị cho khéo. Chính vì thế mà cái thước ông để lại không thể bác bỏ được.

Cái tối thiểu ấy nằm ở một đường ranh ông vạch trong thiên Nan Tam, giữa hai công cụ của kẻ cầm quyền. Pháp (法), theo lời ông, là thứ được biên chép vào sổ sách, bày ở công đường, bố cáo cho trăm họ cùng biết. Thuật (術) thì ngược hẳn: nó là thứ giấu kín trong lòng, đem ra khớp ngầm với muôn mối để chế ngự bầy tôi mà chúng không kịp hay. Rồi ông chốt bằng một mệnh đề vẫn chưa hao mòn: pháp thì cốt ở chỗ phô ra cho thật sáng rõ, còn thuật thì cốt ở chỗ đừng để ai trông thấy (法莫如顯，而術不欲見)1. Một điều luật có nội hàm để ngỏ, mà nội dung thật chỉ được rót đầy sau khi con mồi đã được ngắm sẵn, thì đã bước hẳn sang bờ bên kia của đường ranh ấy. Về chức năng, nó thôi làm pháp. Nó vận hành như thuật: một công cụ khống chế được giữ kín trong tay nhà cầm quyền, đem ra ướm vào từng mục tiêu khi thời điểm chín, mà vẫn khoác nguyên cái tên và cái dáng của thứ luật đã bố cáo cho trăm họ. Điều 117 nằm phơi trên trang giấy, in trong bộ luật bất cứ ai cũng giở ra đọc được. Còn cái quyết định nó có nuốt lấy một con người cụ thể hay không thì nằm đúng vào chỗ Hàn Phi gọi là chỗ của thuật: trong lòng, khuất mắt, đợi thời.

Hơn một thế kỷ trước Hàn Phi, Thương Ưởng đã đem đúng học thuyết ấy ra thi hành ở nước Tần, và để lại một giai thoại được Tư Mã Thiên chép trong Sử Ký. Luật đã soạn xong nhưng ông chưa dám ban, sợ dân không tin. Ông cho dựng một cây gỗ ở cửa nam khu chợ kinh đô, hứa thưởng ai dời được nó sang cửa bắc. Rao mức mười, không ai buồn đụng tay; nâng lên năm mươi, một người liều dời, và được trả đủ, để tỏ cho thiên hạ thấy nhà nước không thất hứa (以明不欺)2. Xong nghi thức ấy, luật mới ban.

Cột trụ của cả câu chuyện là một chữ: tín (信). Đời sau đặt cho giai thoại cái tên dời cây gỗ dựng chữ tín, và cái tên ấy trúng phần cốt lõi. Trước khi bắt dân phục luật, nhà nước phải tự chứng rằng lời mình đáng tin, rằng cái được hứa và cái được trả là một, để dân còn dám sắp đặt đời mình quanh cái biết đó.

Cuốn sách được in chín ngàn bảy trăm bản vận hành cây cột ấy theo chiều ngược. Nhà nước cấp phép, in ra, phát hành, rồi mười bảy ngày sau gọi chính cái hành vi nó vừa cấp phép là mưu đồ chống lại nó. Cái được hứa và cái được trả tách làm hai. Thương Ưởng trả đủ năm mươi để chứng rằng nhà nước không lừa; ở đây nhà nước tự tay chứng lấy điều ngược lại, rằng cùng một việc có thể vừa là điều được phép vừa là trọng tội, tùy vào lúc nó muốn gọi tên.

Lon Fuller từng liệt tám điều kiện làm nên cái ông gọi là nội luân của luật3. Ba trong số đó áp dụng lên ca này: luật phải nhất quán, không tự mâu thuẫn; phải đứng yên đủ lâu; và phải có sự trùng khớp giữa việc quan chức làm với quy tắc đã công bố. Một trật tự để cùng một hành vi vừa hợp pháp vừa là trọng tội thì hỏng ở cả ba. Fuller không ngần ngại kê mức án cho nó: một sự thất bại toàn diện ở bất kỳ hướng nào trong tám hướng ấy không đơn thuần tạo ra một hệ thống luật tồi; nó tạo ra một thứ không đáng được gọi là hệ thống luật nữa. Nơi Fuller hỏi điều gì làm một hệ thống xứng cái tên luật, Hayek hỏi cái tên ấy đáng giá gì cho người phải sống dưới nó, và trả lời bằng ngôn ngữ của tính dự đoán: pháp trị là khi chính quyền trong mọi hành động đều bị ràng bởi những quy tắc cố định và công bố trước, những quy tắc khiến người ta tiên liệu được cách nhà cầm quyền sẽ dùng quyền cưỡng chế, và nhờ đó sắp đặt được việc riêng của mình. Cây cột của Thương Ưởng, dựng lại bằng ngôn ngữ của thế kỷ hai mươi.

Cả hai dựng lý thuyết trên một giả định mà họ không buồn nói ra, vì với họ nó quá hiển nhiên: rằng bất định là một sự thất bại. Một hệ để cùng một hành vi trượt qua trượt lại giữa hợp pháp và trọng tội, trong mắt họ, là một hệ khao khát biết trước được mà chưa làm nổi: lập pháp còn vụng, tòa án còn yếu, nhà nước chưa đủ mạnh để tự trói mình vào chính cái luật nó viết ra. Bất định, với họ, chỉ là khoảng cách giữa một trật tự và cái lý tưởng nó đang vươn tới.

Giả định ấy vỡ khi chạm vật liệu Việt Nam.

Cái trật tự vừa cấp phép vừa truy tố cuốn sách kia không hề hỗn loạn. Nó chạy trơn tru, nhất quán với chính mình, năm này qua năm khác: thu về đúng số bản đã định, tính khoản lợi bất hợp pháp đến từng đồng, rồi bấm nút khởi tố vào đúng cái ngày nó chọn. Sự bất định của nó có tổ chức và có kỷ luật. Nó phục vụ một mục đích rõ ràng. Trong toàn bộ khung lý thuyết của Fuller không có lấy một khoảng trống cho vật này: một hệ vi phạm nội luân của luật ở ngay những điểm cốt tử mà vẫn ổn định, vẫn tự lặp lại mình một cách điềm nhiên. Ông hình dung được luật tốt và luật tồi, và ở tận cùng thang bậc, cái không còn đáng gọi là luật vì nó đã đổ sụp thành hỗn mang. Ông không hình dung nổi một trật tự nhặt lấy sự khó đoán làm công cụ rồi cai trị bằng nó một cách điềm nhiên và bền bỉ.

Nên phải bỏ lại cái giả định đã đưa cả Fuller lẫn Hayek tới tận ngưỡng cửa này rồi để họ đứng lại đó. Ở câu chuyện này, sự bất định được sản xuất ra. Nó là thành phẩm của một quy trình chạy đúng thiết kế, được giữ gìn cẩn thận vì nó hữu dụng. Một trật tự khác có thể coi sự khó đoán là cặn thải phải lọc bỏ; trật tự này cất nó vào kho như một tài sản. Và một trật tự vận hành cây cột của Thương Ưởng theo chiều ngược thì đã lọt xuống dưới cả cái ngưỡng Hàn Phi dựng lên. Cái ngưỡng ấy là của chính phương Đông: thanh xà thấp nhất, phi tự do nhất mà truyền thống này từng đặt xuống cho quyền lực chuyên chế, dựng nên chẳng cần mượn một chữ nào của dân chủ hay nhân quyền. Ngay đến kẻ chỉ đau đáu cho bộ máy của vua chạy cho êm, chẳng đoái gì đến con người bị nghiền dưới bánh, cũng biết pháp phải hiển lộ và phải đứng yên thì bộ máy mới còn là bộ máy. Thanh xà đó vừa bị lách qua từ bên dưới.

Nếu quả đúng như thế, thì cái tên nhà nước vẫn dùng để tự xưng, nhà nước pháp quyền, rốt cuộc đang trỏ vào cái gì?

Nhà nước có sẵn câu trả lời, và câu ấy không đổi ngay từ đầu: điều luật đã in trong công báo từ năm 2015, lằn ranh nằm đó cho bất cứ ai chịu đọc, và người cầm bút buộc phải biết mình đứng ở đâu so với nó. Điều 117 là thứ ai cũng đọc được.

Nhưng chính những người ăn lương của nhà nước để đọc nó đã không đọc ra. Bản thảo đi qua hội đồng thẩm định của một nhà xuất bản nhà nước, qua những biên tập viên có nghề và có chức trách pháp lý phải chặn đúng lằn ranh ấy lại; họ đọc và thấy nó sạch, rồi cho in gần vạn bản. Nếu lằn ranh quả thật nằm sẵn trên trang giấy để mà đọc ra, thì người đọc chuyên nghiệp được nhà nước cắt cử để đọc ra nó hẳn đã đọc ra. Và rồi họ không đọc ra. Và khi điều đó lộ ra, người gác cổng để lọt chỉ nhận một khoản phạt hành chính vì đã để lọt; khung mười hai năm thì giáng xuống người viết ra dòng chữ mà chính người gác cổng của nhà nước không nhìn thấy.

Thứ nằm sẵn trên trang giấy trước khi anh đặt bút, vì thế, không phải một quy tắc có thể tuân theo, mà chỉ là khả năng một ngày nào đó anh bị chọn. Người ta công bố một điều luật từ trước là để kẻ phải theo còn kịp uốn mình cho vừa; khi đến người có nghề đọc luật cũng không rút ra được lằn ranh nằm ở đâu, thì việc công bố ấy đánh mất đúng cái công dụng khiến nó tồn tại. Điều ai cũng đọc được hóa ra là điều mà không một ai, kể cả hội đồng do chính nhà nước lập ra để gác đúng cánh cổng ấy, đọc ra được trước. Một điều luật có nội dung thật chỉ hiện hình sau khi mục tiêu đã được nhắm, dẫu in trong công báo, vẫn là thuật giấu trong lòng đội lấy cái tên của pháp bày nơi cửa chợ.

Cái tên ấy trỏ vào một trong hai thứ, và không có đủ cơ sở để chọn dứt khoát giữa chúng. Lối hiểu thứ nhất: một nền pháp trị thật đang thất bại ở tính dự đoán được, một bộ máy thành tâm hướng tới cái đích biết trước được mà còn vấp, còn chưa tới. Lối thứ hai: một trật tự từ lâu đã lặng lẽ chọn một thứ khác, quản trị bằng ý chí rồi khoác cho ý chí ấy hình thức pháp lý sau khi đã quyết, mà vẫn để nguyên chữ pháp quyền trên mặt tiền.

Từ bên ngoài, hai khả năng ấy để lại cùng một bề mặt: những bản án đều đặn và một guồng máy không hề rối loạn. Chính sự trùng khít của bề mặt khiến việc phân định trở nên bất khả.

Song lối hiểu thứ hai kéo theo một hệ quả. Nếu nó đúng, thì cái đích mà mọi lời kêu gọi hoàn thiện nhà nước pháp quyền nhắm tới đã bị đánh tráo từ trước khi cuộc hoàn thiện bắt đầu; và lời kêu gọi chân thành nhất, kể cả khi cất lên từ chính thượng tầng, cũng chỉ đang chăm chút cho một bản sao mang đúng cái tên của bản gốc. Không ai hoàn thiện được thứ chưa bao giờ có mặt.

Cho tới đây, khả năng biết trước vẫn được dùng như một tiện ích: điều kiện để bộ máy chạy trơn và để đồng vốn dám nằm lại lâu dài. Cân vậy là đúng, mà chưa chạm đáy. Rốt cuộc, biết mình đang đứng bên nào của luật trước khi ra tay không chỉ là tiện nghi cho kẻ có vốn hay một thông số kỹ trị của guồng máy. Nó là thứ phải đạo với một sinh vật có lý trí. Một con người không thể sống như một chủ thể đạo đức nếu lằn ranh giữa việc được làm và việc bị bắt chỉ hiện ra sau khi đã làm, vào cái ngày người ta quyết định mình là ai.