Elam
| Elam 𒁹𒄬𒆷𒁶𒋾 Haltamti | |
|
ca. 3.000 v.Chr. - 539 v.Chr.
| |
|---|---|
| |
| De ligging van Elam. | |
| Algemeen | |
| Hoofdstad | Susa |
| Politiek | |
| Overig | |
| Taal | Elamitisch |
Portaal  Azië
| |
| Portaal
Oudheid
| |
Elam was land in het zuidwesten van Iran. Het ontstond rond 3.000 v.Chr. en bleef bestaan tot 539 v.Chr. Het land omvatte min of de provincies Ilam en Khuzestan en een klein deel van Irak. Elam werd bewoond door de Elamieten. Het was een van de meest invloedrijke staten in het Midden-Oosten. De hoofdstad van Elam was Susa.
Het land werd uiteindelijk door Cyrus de Grote veroverd. Vervolgens werd Elam onderdeel van het Perzische Rijk. Onder de Achaemeniden speelde Elam een belangrijke rol in het Perzische Rijk. Zo bleef het Elamitisch een belangrijke rol spelen bij de Perzen tot de invasie van Alexander de Grote.
Naam
De inwoners van Elam noemden hun land niet zelf zo. De naam Elam was de Soemerische naam voor het land. De naam verwees naar het feit dat Elam zich in een hoger gelegen gebied bevond. De inwoners van Elam noemden hun land zelf Hatamti of Haltamti. Toch wordt tegenwoordig vaak de Sumerische naam gebruikt om te verwijzen naar het land.
Geschiedenis
Ontstaan
Wat we weten over de Elamitische geschiedenis komt voornamelijk uit Soemerische bronnen. De Elamieten schreven namelijk zelf maar weinig op over hun eigen geschiedenis. Het is onduidelijk waar de Elamieten precies vandaankwamen. Toch waren zij rond 3.200 v.Chr. aanwezig in de regio.
Ergens tussen 3.050 en 2.800 v.Chr. ontstond het Elamitische schrift. Dat schrift werd vooral door de tempels gebruikt. Elam was vermoedelijk een belangrijke handelspost in deze tijd. Uit de vroegste periode werden namelijk veel kleitabletten en zegels gevonden. Ook zijn enkele luxe producten gevonden.
Oude periode
In 2.700 v.Chr. kwam de Awan-dynastie aan de macht. Tussen 2.200 en 2.100 v.Chr. werden zij vervangen door de Simaš-dynastie. Deze twee dynastieën hebben een tijdje naast elkaar bestaan. Elam kwam tijdens deze periode onder de invloed van het Akkadische Rijk te staan. Koning Hita bereikte een verdrag met de Akkadiërs. Dat is volgens historici het oudste historische document in de Iraanse geschiedenis. Zijn opvolger, Puzur-Inšušinak, voerde vervolgens een onafhankelijkheidsstrijd. Elam had vervolgens een zekere mate van onafhankelijkheid.
Onder koning Silhaha werd Elam een stuk belangrijker. Het land won veel grondgebied. Ook was het een belangrijke culturele, militaire en economische macht in de regio. Na zijn dood kwamen er de dynastie van de Epartiden aan de macht.
Middelste periode
.jpg)
Tussen 1.500 en 1.000 v.Chr. gold Elam als grootmacht in de regio. Deze periode wordt ook wel de Gouden Eeuw van Elam genoemd. Uit de middelste periode komen namelijk ook veel archeologische vondsten als Haft Tappeh en Chogha Zanbil. Een beroemde koning uit deze periode is Shutruk-Nahhunte. Hij viel Mesopotamië binnen en kwam met een gigantische schat terug. Daaronder zat ook de Codex van Hammurabi. Die codex wordt gezien als een van de oudste wetboeken ter wereld.
Later ontvoerde zijn zoon de koning van Babylonië. Zijn broer liet weer veel tempels in Susa bouwen. In Chogha Zanbil werd een tempeltoren gebouwd. Die tempeltoren is een van de best bewaarde bouwwerken in zijn soort. Uiteindelijk maakte de Babylonische koning Nebukadnezar I een einde aan de periode. De koning van Elam moest vluchten naar Anshan. Voor Elam brak vervolgens een mindere periode aan. Het duurde 200 jaar voordat het land daarvan herstelde.
Nieuwe periode
De duistere periode na de aanval van de Babylonische koning wordt de nieuwe periode genoemd. De Elamieten schreven maar weinig over deze periode. Wat we over deze periode weten komt juist uit bronnen van de Assyriërs en de Babyloniërs. Veel Iraanse volkeren, zoals de Perzen en Meden, drongen het land binnen. Rond 770 v.Chr. kwam Elam echter opnieuw tot bloei. Toch had Elam veel grondgebied verloren. Het land bestond nu slechts uit Susa en de omgeving.
De Elamitische koning Urtak besloot Babylonië binnen te vallen. Zijn opvolger, Teumman, werd vervolgens verslagen door de koning van Assyrië. De Assyrische koning liet Elam nu regeren door prinsen die trouw aan hem waren. Althans, de Assyrische koning dacht dat de prinsen trouw aan hem waren. De prinsen verraadden de koning later en de koning liet Susa in de brand steken in 646 v.Chr. Op alle akkers werd ook zout gestrooid zodat planten niet zouden groeien.
De Assyrische koning hoopte dat het game-over was voor Elam. Maar Elam herrees opnieuw uit de as. De Elamieten waren inmiddels beïnvloed door de Perzische cultuur. De Perzen en Elamieten leefden in vrede naast elkaar. De Perzen schenen de Elamieten zelfs te bewonderen en hebben waarschijnlijk veel aan de Elamieten te danken.
Onder de Perzen
Na een korte overheersing door de Babyloniërs werd Elam veroverd door de Perzen. Elam zou onder Cyrus de Grote onderdeel van het Perzische Rijk van de Achaemeniden worden. Dat betekende het einde van een onafhankelijk Elam. Toch was Elam ook een van de belangrijkste delen van het Perzische Rijk. Het Elamitisch was naast Perzisch, Akkadisch en Aramees een van de nationale talen. Veel administratie en ander schrijfwerk bleef gebeuren in het Elamitisch. Sjah Darius de Grote liet daarom ook de Behistuninscriptie vertalen in onder het Elamtisch.
Susa was ook een van de hoofdsteden van het Perzische Rijk. Zij bouwden onder andere een nieuw, gigantisch paleis in de stad. Vanaf 350 v.Chr. verdween het gebruik van het Elamitisch in de schrijftaal. Onder de Grieken verloor Elam haar belangrijke functie. Ook de Parthen en de Sassaniden zagen Elam niet meer als belangrijk.
Het land
Taal
De inwoners van Elam spraken het Elamitisch. Het bijzondere aan die taal is dat het niet verwant is aan de talen die in de regio gesproken werden. Het Elamitisch is geen familie van het Soemerisch of de Semitische talen (zoals Arabisch en Hebreeuws). Ook is het Elamitisch geen familie van Indo-Europese talen (zoals het Perzisch). Die talen kwamen namelijk pas in de 6e eeuw v.Chr. naar de regio. Veel taalkundigen zien Elamitisch daarom als een isolaat. Dat is een taal waarvan geen verwante talen bekend zijn. Mogelijk had het Elamitisch talen die erop leken. Van die talen bestaan echter geen bronnen.
Na de verovering van Alexander de Grote verdween het geschreven Elamitisch. Het is onduidelijk wat er toen met de taal gebeurde. Sommige Arabische geleerden vermelden dat het nog bestond in de middeleeuwen. Vermoedelijk bleef het Elamitisch als gesproken taal bestaan tot 1000 n.Chr. Tegenwoordig is Elamitisch een uitgestorven taal. Tijdens haar bestaan had de taal verschillende schriften.
Religie
De Elamieten hadden een eigen mythologie. Zij geloofden in meerdere goden (polytheïsme). Oorspronkelijk hadden de Elamieten drie belangrijke goden. Dat waren Inshushinak, Kiririsha en Napirisha. Inshushinak was de beschermer van Susa en de monarchie. Hij wordt ook vaak gezien als de oppergod. Kiririsha is was de godin van het zuiden van Elam. Zij werd ook gelinkt aan de aarde. Napirisha was de man van die godin. Hij was de beschermheer van de aarde en de mensen.
Later werd de god Humban gezien als een belangrijke god. Hij zou de bron van de macht van de monarchie zijn. Enkele andere god was Pinikir, de godin van de liefde.
Kunst
Uit de tijd van de Elamieten zijn een heleboel artefacten gevonden. Rond de 12e eeuw v.Chr. werden in Elam veel beeldjes van zilver of goud gemaakt. Die beeldjes toonden Elamitische gelovigen met offers in de vorm van een geit. De beeldjes werden gevonden in een tempel gewijd aan de god Inshushinak. Waarschijnlijk werden de beeldjes gebruikt om de koning van bescherming van een godheid te verzekeren. Daarnaast was het ook een teken van rijkdom.
Een ander beroemd standbeeld uit die tijd is het standbeeld van koningin Napir-Asu. Het beeld werd rond 1300 v.Chr. in Susa gemaakt. Het standbeeld is grotendeels in tact, maar het hoofd van de koningin mist. Toch geeft het beeld een idee hoe beeldhouwkunst eruitzag. Ook zijn er verschillende zegels uit Elam gevonden.
Nalatenschap
Elam was een van de belangrijke staten in de regio. In de 6e eeuw werd Elam onderdeel van het Perzische Rijk. Desondanks verdween de Elamitische cultuur niet. De Perzische sjah Cyrus de Grote promootte de Elamitische cultuur zelfs. Net als de koningen van Elam noemde hij zich "koning van Anshan" en liet Elamitische kunstwerken in Pasargadae bouwen. De latere sjah Darius de Grote deed datzelfde in Persepolis. Het Elamitisch had ook een belangrijke status in het Perzische Rijk.
Waarschijnlijk gingen de Elamitische cultuur en taal op in de Perzische cultuur en taal tegen 500 n.Chr. Desondanks bleven de Elamitische cultuur en taal daarna nog op het platteland bestaan. Tegenwoordig herinneren de archeologische vindplaatsen Susa en Chogha Zanbil aan de Elamitische periode.
