Kolumbiýa

Kolumbiýa

Kolumbiýanyň baýdagy Kolumbiýanyň gerbi
Paýtagty	Bogota
Resmi diller	Ispan dili
Prezident	Abelardo de la Espriella
Wise prezidenti	José Manuel Restrepo
Gimni	¡Oh, Gloria Inmarcesible!
Puly	Kolumbiýa pesosy
Telefon kody	+57
Internet TLD	.co

Kolumbiýa (isp. Colombia), resmi ady — Kolumbiýa Respublikasy (isp. República de Colombia) — Günorta Amerikada döwlet.

Kolumbiýa, resmi ady Kolumbiýa Respublikasy, Günorta Amerikanyň demirgazyk-günbatar sebitinde ýerleşýän özygtyýarly ýurtdur. Ol 32 departamente we Bogotanyň paýtagt etrabyna bölünen bitewi, demokratik we sosial döwletdir. Bu Günorta Amerikanyň deňiz kenaryndaky Ýuwaş umman we Atlantik ummanlarynda ýerleşýän ýeke-täk ýurdydyr.

53 milliondan gowrak ilaty bolan Kolumbiýa, ABŞ-dan, Braziliýadan we Meksikadan soň Amerikada iň köp ilatly dördünji ýurtdur. Meksikadan we ABŞ-dan soň dünýäde ispan dilinde gürleýänleriň sany iň köp bolan üçünji ýurtdur. Ispan dili resmi we iň köp geplenýän dildir, ýöne Konstitusiýa degişli territoriýalardaky etnik toparlaryň dillerini ykrar edýär we goraýar. Onuň ilaty köp medeniýetli we köp milletli bolup, ýerli halklaryň, ýewropalylaryň we afrika halklarynyň taryhy özara täsiriniň, şeýle hem dürli göçme akymlarynyň netijesidir. Kolumbiýanyň territoriýasy däp boýunça alty tebigy sebite bölünýär: Karib deňzi, Ýuwaş umman, And, Orinokia, Amazonka we Insular, her biriniň özüne mahsus geografik, medeni we ykdysady aýratynlyklary bar. Kolumbiýa intertropiki zolakda ýerleşýändigi sebäpli ýaz, tomus, güýz we gyş ýaly aýry möwsümleri başdan geçirmeýär. Munuň ýerine, howa üýtgeşiklikleri, esasan, beýiklik bilen kesgitlenýär, bu bolsa dürli termal zolaklara we deňeşdirme boýunça durnukly howa şertlerine getirýär.

Häzirki Kolumbiýanyň territoriýasynda XVI asyrda ispanlar gelmezden öň dürli ýerli medeniýetler ýaşaýardy. Üç asyrdan gowrak wagt bäri ol Täze Granadanyň wise-korollygynyň agzasy hökmünde Ispan imperiýasynyň bir bölegi boldy. Garaşsyzlyk prosesi 1810-njy ýylyň 20-nji iýulynda başlady we Simon Boliwaryň ýolbaşçylygyndaky azat ediş kampaniýasy we 1819-njy ýylda Boýaka söweşinde watançylaryň ýeňşi bilen tamamlandy, bu bolsa Ispaniýadan garaşsyzlygy üpjün etdi we häzirki Kolumbiýa Respublikasynyň taryhy başlangyjy bolan Gran Kolumbiýanyň döremegine sebäp boldy. [29]

Kolumbiýa Latyn Amerikasyndaky iň uly ykdysadyýetleriň birine eýedir we nominal jemi içerki önüm (JIÖ) boýunça sebitdäki iň uly dört ykdysadyýetleriň arasynda yzygiderli orun alýar. Onuň ykdysadyýeti diwersifikasiýalaşdyrylan we hyzmat, senagat, söwda, oba hojalygy, magdan senagaty, energiýa, syýahatçylyk we maglumat tehnologiýalary pudaklaryna esaslanýar. Şeýle hem, ol XXI asyryň dowamynda Latyn Amerikasyna daşary ýurt maýa goýumlarynyň esasy alyjylarynyň biri boldy, bu bolsa strategik ýerleşişi, makroykdysady durnuklylygy, söwda ylalaşyklarynyň giň ulgamy we içerki bazary bilen has-da oňaýlydyr. Kolumbiýa şeýle hem nebit, kömür, tebigy gaz, altyn, nikel we sebitdäki iň uly suw çeşmeleriniň biri ýaly möhüm tebigy baýlyklara eýe. XXI asyryň başyndan bäri ýurtda öňki onýyllyklara garanyňda zorluk we jenaýatçylygyň dürli görkezijileriniň ep-esli azalandygy hasaba alyndy. Bu öňegidişlik bilen baglanyşykly faktorlara institutsional güýçlenme, Kolumbiýa meýilnamasynyň durmuşa geçirilmegi, döwlet tarapyndan işlenip düzülen howpsuzlyk syýasaty we 2016-njy ýylda FARC-EP bilen parahatçylyk ylalaşygyna gol çekilmegi degişlidir, emma neşe serişdeleriniň bikanun dolanyşygy, guramaçylykly jenaýatçylyk we käbir sebitlerde ýaragly toparlaryň bolmagy bilen baglanyşykly kynçylyklar dowam edýär.

Kolumbiýa biodürlüligi bilen meşhurdyr we dünýäniň iň uly dürlü ýurtlarynyň biri hasaplanýar. Ol Amazon tropiki tokaýlary, And paramolary, sawannalar, mangrowlar we merjen rifleri ýaly dürli ekoulgamlaryň öýi bolup, guşlaryň, orhideýalaryň, amfibiýalaryň we kebelekleriň dürlüligi boýunça dünýäde öňdebaryjy ýurtlaryň arasynda orun alýar. Kolumbiýanyň medeniýeti ýerli halklaryň, ýewropalylaryň we afrikalylaryň däp-dessurlarynyň bilelikdäki täsiri bilen häsiýetlendirilýär, bu onuň sazynda, tagamlarynda, edebiýatynda, sungatynda we festiwallarynda öz beýanyny tapýar. Ýurtdaky birnäçe ýerler, şol sanda Kartagena de Indias, San Agustin arheologik seýilgähi we Kofe medeni landşafty ÝUNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna girizildi.[30]

Ol Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG), Amerikan Döwletleri Guramasynyň (OAS), Ykdysady Hyzmatdaşlyk we Ösüş Guramasynyň (OECD), And Jemgyýetiniň (CAN) we Ýuwaş umman bileleşiginiň, şeýle hem beýleki halkara guramalarynyň agzasydyr. Şeýle hem, ol NATO-nyň global hyzmatdaşy hökmünde ykrar edilen ýeke-täk Latyn Amerikasy ýurdydyr.