Cyraneczka (zwyczajna)

Cyraneczka zwyczajna
	Anas crecca
	Linnaeus, 1758
	; Samiec w szacie godowej
	; Samica
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ptaki
Podgromada	Neornithes
Infragromada	ptaki neognatyczne
Rząd	blaszkodziobe
Rodzina	kaczkowate
Podrodzina	kaczki
Plemię	Anatini
Rodzaj	Anas
Gatunek	cyraneczka zwyczajna
Synonimy
	Nettion crecca (Linnaeus, 1758); Anas crecca nimia Friedmann, 1948;
	Nettion crecca (Linnaeus, 1758); Anas crecca nimia Friedmann, 1948;
Podgatunki
	A. c. crecca Linnaeus, 1758; A. c. carolinensis J.F. Gmelin, 1789;
	A. c. crecca Linnaeus, 1758; A. c. carolinensis J.F. Gmelin, 1789;
	Kategoria zagrożenia (CKGZ)
	; najmniejszej troski
	Zasięg występowania
	; letnie lęgowiska występuje przez cały rok przeloty zimowiska sezonowość występowania niepewna
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Cyraneczka zwyczajna^[5], cyraneczka^[6] (Anas crecca) – gatunek wędrownego ptaka wodnego z rodziny kaczkowatych (Anatidae). Zamieszkuje Eurazję i Amerykę Północną, zimą także Afrykę. Przeloty w marcu–kwietniu oraz sierpniu–październiku.

Systematyka

Wyróżniono dwa podgatunki Anas crecca^[5]^[7]^[8]:

A. crecca crecca Linnaeus, 1758 – cyraneczka zwyczajna – cała Europa aż po Ural oraz pas klimatu umiarkowanego i subpolarnego w Azji, ponadto Aleuty. Zimuje w południowej, środkowej i zachodniej Europie (w tym w Wielkiej Brytanii), Afryce, południowej i wschodniej Azji.
A. crecca carolinensis J.F. Gmelin, 1789 – cyraneczka karolińska – północna Nearktyka. Zimuje w południowo-zachodniej Kanadzie, większości USA i Meksyku oraz na Karaibach. Część systematyków traktuje ją jako odrębny gatunek^[9]^[10].

Podgatunek nimia, do którego proponowano zaliczyć populację z Aleutów^[11], został zsynonimizowany z podgatunkiem nominatywnym^[9].

Morfologia

Cechy gatunku: Najmniejsza kaczka pływająca Europy. Samiec w szacie godowej ma kasztanowatą głowę i górną część szyi. Bok głowy z zielono-czarnym pasem z połyskiem, od koloru kasztanowego oddziela tę plamę żółto-biała otoczka, które następnie łączy się u nasady dzioba. Pierś kremowa z ciemnymi cętkami. Grzbiet i boki sinoszare z drobnym poprzecznym prążkowaniem. Tył grzbietu szarobrązowy. Na skrzydle lusterko w kolorze zielonkawej plamy na głowie, u obu płci. Samica z wierzchu brązowa z ciemnym cętkowanym deseniem. Spód biały. Podobnie wyglądają młodociane i samiec w szacie spoczynkowej.; Spotkać ją można w stadach mieszanych z innymi kaczkami, ale trzyma się wtedy w osobnych grupkach. Wyróżnia się tym, że rzadko wyciąga szyję i jest mniejsza od reszty.
Wymiary średnie^[2]^[6]^[12]

długość ciała ok. 30–43 cm
długość skrzydła 16–20 cm
rozpiętość skrzydeł 58–65 cm

Masa ciała: samce 250–450 g, samice 200–400 g^[7]

Ekologia i zachowanie

Biotop: Różnorodne śródlądowe porośnięte roślinnością zbiorniki wodne, preferuje jednak niewielkie, gęsto zarośnięte oczka, stawy, rzeki o powolnym nurcie, bagna.
Głos: Kaczor odzywa się wysokim „krek”, a kaczka szybko powtarzającym się „ke ke ke”.
Toki: Pojawia się na wiosnę po stopieniu lodów. Dobierają się w pary wśród zimujących stad, więc przylatują parami. Toki są bardzo hałaśliwe, do tego stopnia, że słychać cały dźwięczny chór nawoływań. Odbywają się grupowo już na jesieni, a w odróżnieniu od krzyżówki każdy samiec aktywnie poszukuje samicy^[13].
Gniazdo: Na lądzie, w pewnym oddaleniu od wody, ukryte w gęstej roślinności, trawie, turzycach, trzcinach i pałkach oraz pod krzakami. Budowane przez samicę. Stanowi je płytka jamka wysłana częściami roślin, które zbierze w pobliżu. Stopniowo w czasie wysiadywania wyścieła je ciemnym puchem i jasnymi piórami z dwoma ciemnymi plamkami.

Głos cyraneczki nagrany na wyspie Brownsea w hrabstwie Dorset, Anglia

Jaja: W ciągu roku wyprowadza jeden lęg, składając w maju–czerwcu 5–16 jaj (zwykle 8–11)^[2] w kolorze żółtobiałym z zielonkawym odcieniem.
Okres lęgowy: Jaja wysiadywane „twardo” przez okres 21–23 dni przez samicę^[2]. Odlatuje z niego w razie niebezpieczeństwa lub zakłócenia spokoju dopiero w ostatniej chwili. Samiec w tym czasie znajduje się na wodzie w pobliżu gniazda. Pisklęta są zagniazdownikami. Potomstwem opiekuje się wyłącznie samica, która prowadzi kaczęta od razu po obeschnięciu nad wodę. W pierwszych dniach po wykluciu wraca z nimi do gniazda dla odpoczynku. Pisklęta w puchu są bardzo podobne do młodych kaczki krzyżówki, choć są mniejsze i mają ciemny pasek pod okiem. Z końcem lata i na jesieni cyraneczki zbierają się w stada, które liczą tysiące osobników. Na zimowiska odlatują we wrześniu lub październiku. Dojrzałość płciową osiągają ok. 1 roku życia^[2].
Pożywienie: Wiosną i latem to głównie pokarm zwierzęcy, jesienią i zimą – roślinny. Pożywienia szukają w wodzie, w płytkim mule i szlamie, przegrzebując dno.

Status zagrożenia i ochrona

W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) został zaliczony do kategorii LC (najmniejszej troski)^[4]. IUCN od 2020 roku uznaje cyraneczkę karolińską za osobny gatunek i również zalicza go do kategorii najmniejszej troski^[10]. Liczebność światowej populacji cyraneczki (A. crecca crecca) szacuje się na około 2,8 miliona dorosłych osobników^[4], a cyraneczki karolińskiej (A. crecca carolinensis) na około 3,9 miliona dorosłych osobników^[10].

W Polsce gatunek łowny od 1 września do 31 grudnia^[14]^[a]. W latach 2013–2018 liczbę par lęgowych na terenie kraju szacowano na 1300–1700^[16]. Ze względu na niewielką liczebność polskiej populacji lęgowej cyraneczki oraz potwierdzony spadek liczebności populacji lęgowych w Finlandii i Rosji (zimujących m.in. w Polsce i stanowiących tu zapewne główny przedmiot polowań), Polski Komitet Krajowy Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) w maju 2019 r. przyjął uchwałę wzywającą do objęcia jej ścisłą ochroną gatunkową^[17].

Zobacz też

ptaki Polski

Uwagi

↑ Do lipca 2021 r. obowiązywał termin od 15 sierpnia do 21 grudnia^[15].

Przypisy

↑ Anas crecca, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
1 2 3 4 5 Carboneras 1992 ↓, s. 602.
↑ D.D. Lepage D.D., Green-winged Teal Anas crecca, [w:] Avibase [online] [dostęp 2026-06-23] (ang.).
1 2 3 BirdLife International, Anas crecca, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2020, wersja 2025-2 [dostęp 2026-06-23] (ang.).
1 2 Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Anatini Leach, 1819 (wersja: 2024-09-29). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-06-23].
1 2 Busse i in. 1990 ↓, s. 79.
1 2 K.K. Johnson K.K., C.C. Carboneras C.C., D.A.D.A. Christie D.A.D.A., G.M.G.M. Kirwan G.M.G.M., Green-winged Teal (Anas crecca), version 1.0, [w:] Birds of the World (red. S.M. Billerman), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA, 2020, DOI: 10.2173/bow.gnwtea.01 [dostęp 2026-06-23] (ang.).
↑ AviList Core Team, AviList: The Global Avian Checklist, v2025b, 2026, DOI: 10.2173/avilist.v2025b (ang.).
1 2 F. Gill, D. Donsker, P. Rasmussen (red.), IOC World Bird List (v15.1) [online], 20 lutego 2025 [dostęp 2026-06-23] (ang.).
1 2 3 BirdLife International, Anas carolinensis, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2020, wersja 2025-2 [dostęp 2026-06-23] (ang.).
↑ Common Teal (Anas crecca). IBC: The Internet Bird Collection. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-13)]. (ang.).
↑ Sterry i in. 2002 ↓, s. 70.
↑ Miroslav Bouchner, Cyraneczka, [w:] Zwierzęta łowne, wyd. Delta, Warszawa 1992.
↑ Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 24 czerwca 2021 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne (Dz. U. z 2021 r. poz. 1244 (ISAP)).
↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 marca 2005 r. w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne (Dz. U. z 2005 r. Nr 48, poz. 459 (ISAP)).
↑ Chodkiewicz T., Chylarecki P., Sikora A., Wardecki Ł., Bobrek R., Neubauer G., Marchowski D., Dmoch A., Kuczyński L. Raport z wdrażania art. 12 Dyrektywy Ptasiej w Polsce w latach 2013–2018: stan, zmiany, zagrożenia. „Biuletyn Monitoringu Przyrody”. 20, s. 1–80, 2019.
↑ Wylegała i Ławicki 2019 ↓, s. 20.

Bibliografia

Karel Stastny: Ptaki wodne. Warszawa: Delta, 1993. ISBN 83-85817-10-7.
Carles Carboneras: Family Anatidae (Ducks, geese and Swans). W: Josep del Hoyo, Andrew Elliott, Jordi Sargatal (red.): Handbook of the Birds of the World. Cz. 1: Ostrich to Ducks. Barcelona: Lynx Edicions, 1992. ISBN 84-87334-10-5. (ang.).
Przemysław Busse (red.), Zygmunt Czarnecki, Andrzej Dyrcz, Maciej Gromadzki, Roman Hołyński, Alina Kowalska-Dyrcz, Jadwiga Machalska, Stanisław Manikowski, Bogumiła Olech: Ptaki. T. I. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0563-0.
Paul Sterry, Andrew Cleave, Andy Clements, Peter Goodfellow: Ptaki Europy: przewodnik ilustrowany. Warszawa: Horyzont, 2002. ISBN 83-7311-341-X.
Przemysław Wylegała, Łukasz Ławicki: Głowienka, czernica, cyraneczka, łyska – stan populacji w Polsce i wpływ gospodarki łowieckiej. Opinia na potrzeby Polskiego Komitetu Krajowego IUCN. Poznań: PTOP Salamandra, 2019. ISBN 978-83-935073-9-9.

Linki zewnętrzne

Zdjęcia i nagrania audiowizualne. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).
Anas crecca (Cyraneczka). W: M. Gromadzki (red.): Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. T. 7: Ptaki (część I). Warszawa: Ministerstwo Środowiska, 2004, s. 136–139. ISBN 83-86564-43-1.
opis na stronie ptaki.info

[16] Do lipca 2021 r. obowiązywał termin od 15 sierpnia do 21 grudnia^[15].

[itis-1] Anas crecca, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).

[CITEREFCarboneras1992602-2] 1 2 3 4 5 Carboneras 1992 ↓, s. 602.

[avibase-3] D.D. Lepage D.D., Green-winged Teal Anas crecca, [w:] Avibase [online] [dostęp 2026-06-23] (ang.).

[iucn-4] 1 2 3 BirdLife International, Anas crecca, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2020, wersja 2025-2 [dostęp 2026-06-23] (ang.).

[Mielczarek&Kuziemko-5] 1 2 Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Anatini Leach, 1819 (wersja: 2024-09-29). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-06-23].

[CITEREFBusseCzarneckiDyrczGromadzki199079-6] 1 2 Busse i in. 1990 ↓, s. 79.

[botw-7] 1 2 K.K. Johnson K.K., C.C. Carboneras C.C., D.A.D.A. Christie D.A.D.A., G.M.G.M. Kirwan G.M.G.M., Green-winged Teal (Anas crecca), version 1.0, [w:] Birds of the World (red. S.M. Billerman), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA, 2020, DOI: 10.2173/bow.gnwtea.01 [dostęp 2026-06-23] (ang.).

[avilist-8] AviList Core Team, AviList: The Global Avian Checklist, v2025b, 2026, DOI: 10.2173/avilist.v2025b (ang.).

[ioc-9] 1 2 F. Gill, D. Donsker, P. Rasmussen (red.), IOC World Bird List (v15.1) [online], 20 lutego 2025 [dostęp 2026-06-23] (ang.).

[iucn2-10] 1 2 3 BirdLife International, Anas carolinensis, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2020, wersja 2025-2 [dostęp 2026-06-23] (ang.).

[ibc-11] Common Teal (Anas crecca). IBC: The Internet Bird Collection. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-13)]. (ang.).

[CITEREFSterryCleaveClementsGoodfellow200270-12] Sterry i in. 2002 ↓, s. 70.

[13] Miroslav Bouchner, Cyraneczka, [w:] Zwierzęta łowne, wyd. Delta, Warszawa 1992.

[14] Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 24 czerwca 2021 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne (Dz. U. z 2021 r. poz. 1244 (ISAP)).

[15] Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 marca 2005 r. w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne (Dz. U. z 2005 r. Nr 48, poz. 459 (ISAP)).

[biuletyn2019-17] Chodkiewicz T., Chylarecki P., Sikora A., Wardecki Ł., Bobrek R., Neubauer G., Marchowski D., Dmoch A., Kuczyński L. Raport z wdrażania art. 12 Dyrektywy Ptasiej w Polsce w latach 2013–2018: stan, zmiany, zagrożenia. „Biuletyn Monitoringu Przyrody”. 20, s. 1–80, 2019.

[CITEREFWylegałaŁawicki201920-18] Wylegała i Ławicki 2019 ↓, s. 20.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[a]

[16]

[17]

[15]

Zwierzyna gruba	łoś jeleń szlachetny daniel sarna dzik muflon
Zwierzyna drobna	lis rudy szakal złocisty borsuk kuna leśna kuna domowa norka amerykańska tchórz zwyczajny zając szarak dziki królik
Ptactwo	bażant kuropatwa gęś gęgawa gęś zbożowa gęś białoczelna krzyżówka cyraneczka gołąb grzywacz