Sgraffito
Sgraffito (meervoud sgraffiti) is een muurdecoratie die verkregen wordt door het inkerven of bekrassen van een laag plamuur of verse mortel volgens een patroon. Zo wordt de ondergrond, die uit gekleurde mortel bestaat, zichtbaar. De moeilijkheid van deze techniek bestaat erin dat het werk in een keer moet worden afgemaakt zolang de mortellaag vochtig is. De schildertechniek vertoont gelijkenis met de fresco-techniek.
Etymologie
[bewerken | brontekst bewerken]De term sgraffito (meervoud: sgraffiti) komt van het Italiaanse 'sgraffiare', oftewel krassen of krabben.[1]
Geschiedenis
[bewerken | brontekst bewerken]Er is weinig bekend over het gebruik van sgraffito in de oudheid, maar ze werd populair tijdens de Renaissance. Na lange tijd in de vergetelheid te zijn beland, werd deze techniek in de 19e en 20e eeuw in ere hersteld.
In de tijd van de jugendstil werden hoofdzakelijk portretten, gracieuze vrouwen, gestileerd fruit of bloemen als motief gebruikt. Ook later nog was dit een gangbare techniek voor wanddecoratie, vooral aan buitenmuren.
In Nederland beleefde de techniek een sterke opleving tijdens de wederopbouwperiode, in de jaren 1950, op binnenmuren van openbare gebouwen. In de handel verschenen kant-en-klare sgraffitomortels, die desgewenst op kleur konden worden gebracht. Er werd gewerkt met 3 tot 5 lagen mortel in verschillende kleuren, waarvan delen weer werden weggestoken met de nodige snelheid.[2]
Voorbeelden in België
[bewerken | brontekst bewerken]Paul Cauchie
[bewerken | brontekst bewerken]Tussen 1894 en 1914 werden in België op meer dan vierhonderd gevels sgraffiti van de hand van Paul Cauchie (1875-1952) aangebracht. In de art-nouveauperiode kende Cauchie heel wat succes. Van deze graficus, architect en kunstschilder is zijn zelfontworpen woning aan de Frankenstraat 5 te Etterbeek - het Cauchiehuis - volledig gerestaureerd, compleet intact en te bezichtigen. De gevel is een reusachtig sgraffiti van een olympisch tafereel. Het is als het ware een reclamebord van het bedrijf Cauchie.
Vakkundige restauratie sgraffiti van Cauchie
[bewerken | brontekst bewerken]De restauratie van de sgraffiti op de gevel van het Cauchiehuis in Etterbeek was de allereerste vakkundige restauratie van sgraffito-schilderingen in België. Die werken vonden plaats in 1981-1988 met technische ondersteuning van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK/IRPA). De tweede vakkundige restauratie vond plaats in Antwerpen.[3] Het betreft 5 sgraffito-schilderingen van Cauchie op de gevel van de woning Juliaan Dillensstraat 64, 2018 Antwerpen.[4] Die restauratie gebeurde in 1993, eveneens met technische ondersteuning van het KIK/IRPA. Als pilootproject in Vlaanderen kreeg het morele en financiële steun van de Koning Boudewijnstichting.
Henri Privat-Livemont
[bewerken | brontekst bewerken]Ook Henri Privat-Livemont is bekend om zijn sgraffti. Hij werkte veel voor architecten als Henri Jacobs, Franz Hemelsoet en Joseph Diongre. Vooral in Schaarbeek, dat tussen 1900 en 1914 fors groeide, zijn heel wat van zijn werken te zien.
Gabriel Van Dievoet
[bewerken | brontekst bewerken]Gabriel Van Dievoet (1875-1934) is bekend om zijn sgraffiti, vooral in het Brusselse maar ook in Wallonië, zoals het Maison Dorée te Charleroi.
Gustave Strauven
[bewerken | brontekst bewerken]Het Huis Saint-Cyr aan het Ambiorixplein 11 in de wijk van de Squares te Brussel is bekend, onder meer van het sgraffitiwerk van Gustave Strauven aan het interieur. De woning is een monument.
Voorbeelden in Nederland
[bewerken | brontekst bewerken]In Nederland werd sgraffito slechts sporatisch toegepast rond 1900, waarna de techniek een korte bloeiperiode kende tijdens de werderopbouwjaren (ca. 1945-1965). Veel voorbeelden zijn verdwenen door renovatie en sloop.
Leiden
[bewerken | brontekst bewerken]De Jugendstil-gevel in de Breestraat 65 uit ca. 1905 bevat een kleurrijk sgraffitoreliëf met florale motieven en taferelen die verwijzen naar de oorspronkelijke functie van het pand als slagerij.
Amsterdam
[bewerken | brontekst bewerken]Bij de ingang van een wederopbouwflat aan de comeniusstraat 325, bevindt zich sgraffito van Jan Goeding (1960). Het stelty een gezin in een natuurlijke omgeving voor. Dit vormt samen met het sgraffito aan de Hemsterhuisstraat 145 een ensemble.
Apeldoorn
[bewerken | brontekst bewerken]Aan de voormalige kweekschool (Henri Dunantlaan)bevindt zich een monumentaal sgraffito naar een ontwerp van Gaby Bovelander (1931-2020), uitgevoerd door Henk Spoelstra in 1964. Het gevel sgraffito toont kinderhanden die naar hun 'juffen' reiken.[5]
Jan Dijker
[bewerken | brontekst bewerken]In Noord-Brabant vinden we verschillende voorbeelden van de hand van Jan Dijker:
- Kerk van Sokmeren-Eind (1957)
- Ziekenhuis Tilburg (1960)
- Odulphuslyceum Tilburg (1963)
Afbeeldingen
[bewerken | brontekst bewerken]
Sgraffito in Antwerpen
Sgraffito door Lex Horn in Leiden
Oorlogsmonument in Kartitsch
Wanddecoratie in Ketsch
Sgraffito in Wuppertal
Decoratief pleisterwerk aan het kasteel van Pardubice
- ↑ Toelichting Sgraffito - Bouwkundig Erfgoed in Brussel.
- ↑ Burkom, Frans van; Spoelstra, Yteke, Monumentale Kunst; categoriaal onderzoek wederopbouw 1940-1965. pag.142-156. Rijksdienst Cultureel Erfgoed (Mei 2007).
- ↑ Wielandts, Roger (mei-juni 1994). Sgraffito schilderingen Juliaan Dillensstraat 64 te Antwerpen. Monumenten & Landschappen 13/3, pag. 57 t/m 62
- ↑ Braeken, Jo, Burgerhuis met art-nouveau-sgraffito's. Agentschap Onroerend Erfgoed (AOE) (2017).
- ↑ Spoelstra, Henk, Sgraffito Kweekschool Apeldoorn. Gaby Bovelander (22 maart 2022). Geraadpleegd op 30 augustus 2026.
· 
· 