Determinisme
Determinisme ialah tesis atau sekumpulan tesis dalam falsafah tentang keadaan yang menetapkan bagaimana sesuatu peristiwa atau keadaan berkembang. Dalam pengertian yang paling lazim dalam metafizik dan falsafah sains, determinisme kausal atau determinisme nomologi menyatakan bahawa, apabila keadaan dunia pada sesuatu masa dan hukum alam diberikan, perkembangan dunia selepas masa itu telah ditetapkan oleh hukum tersebut.[1] Dalam perumusan yang biasa digunakan dalam perbahasan mengenai tekad bebas, keadaan masa lalu bersama-sama hukum alam membawa kepada hanya satu masa hadapan yang selaras dengannya.[2]
Determinisme tidak sama dengan fatalisme, dan tidak dengan sendirinya menyatakan bahawa masa hadapan boleh diramalkan. Fatalisme secara umumnya menyatakan bahawa sesuatu hasil akan berlaku tanpa mengira apa yang dilakukan, manakala dalam gambaran deterministik tindakan, keputusan dan pertimbangan manusia sendiri boleh menjadi sebahagian daripada rangkaian keadaan yang membawa kepada hasil tersebut. Begitu juga, sesuatu sistem boleh bersifat deterministik tetapi sukar atau mustahil diramalkan dalam amalan, seperti yang ditunjukkan oleh sistem huru-hara yang sangat peka terhadap keadaan awal.[1]
Persoalan determinisme mempunyai sejarah panjang dalam falsafah. Perdebatan tentang keperluan, kebetulan, takdir dan keberkesanan tindakan manusia telah muncul dalam falsafah Yunani kuno; pada zaman moden, tokoh seperti Baruch Spinoza, David Hume dan Pierre-Simon Laplace memberikan rumusan yang berpengaruh. Dalam falsafah kontemporari, determinisme berkait rapat dengan perdebatan tentang tekad bebas dan tanggungjawab moral, khususnya pertentangan antara kompatibilisme dan inkompatibilisme.[3][4] Perkembangan fizik moden pula menyebabkan hubungan antara teori fizik dengan determinisme menjadi lebih rumit: mekanik klasik sendiri mempunyai model yang menimbulkan masalah tentang keunikan perkembangan daripada keadaan awal, manakala mekanik kuantum mempunyai tafsiran yang bersifat deterministik dan juga tafsiran yang bersifat indeterministik.[1]
Konsep
[sunting | sunting sumber]Takrif determinisme
[sunting | sunting sumber]Dalam perbincangan falsafah sains, determinisme biasanya dirumuskan berhubung dengan keadaan lengkap sesuatu dunia atau sistem dan hukum yang mengawal perkembangannya. Jika keadaan dunia pada masa tertentu ditetapkan, determinisme berlaku apabila hukum alam menetapkan bagaimana keadaan itu berkembang selepasnya.[1] Dalam bentuk yang sering digunakan dalam perbahasan tekad bebas, keadaan masa lalu, apabila digabungkan dengan hukum alam, mengimplikasikan satu masa hadapan sahaja.[2]
Walaupun istilah determinisme kausal digunakan secara meluas, determinisme tidak semestinya merupakan teori tentang sifat hubungan sebab-akibat. Ahli falsafah sains boleh membincangkan sama ada sesuatu teori atau model bersifat deterministik tanpa terlebih dahulu menerima sesuatu teori khusus tentang maksud "sebab". Oleh sebab itu, istilah determinisme nomologi, daripada konsep hukum atau hukum alam, juga digunakan untuk menekankan peranan hukum dalam menetapkan perkembangan sistem.[1]
Determinisme juga perlu dibezakan daripada dakwaan bahawa "setiap peristiwa mempunyai sebab". Kedua-dua dakwaan berkaitan tetapi tidak setara. Persoalan utama bagi determinisme ialah sama ada keadaan dan hukum yang berkenaan menetapkan perkembangan yang unik, bukannya semata-mata sama ada setiap peristiwa boleh diberikan sesuatu sebab dalam bahasa biasa.[1]
Determinisme, fatalisme dan kebolehramalan
[sunting | sunting sumber]Fatalisme ialah tesis bahawa sesuatu peristiwa, atau sekumpulan peristiwa, ditakdirkan berlaku tanpa mengira apa yang dilakukan. Sumber ketetapan itu boleh dikaitkan dengan takdir, pengetahuan pendahuluan ilahi atau susunan teleologi, dan bukannya semestinya dengan hukum alam. Oleh itu, fatalisme dan determinisme secara konsep boleh dibezakan: sebuah dunia boleh mempunyai hukum deterministik tanpa mengandaikan takdir dalam pengertian fatalistik, dan sesuatu peristiwa boleh dianggap ditakdirkan atas alasan yang bukan determinisme hukum alam.[1]
Perbezaan yang sama penting berlaku antara determinisme dengan kebolehramalan. Determinisme ialah dakwaan tentang bagaimana keadaan dunia berkait melalui hukum, manakala kebolehramalan ialah persoalan tentang apa yang dapat diketahui atau dihitung oleh sesuatu pemerhati. Kekurangan maklumat, batas ukuran, kerumitan pengiraan dan kepekaan terhadap keadaan awal boleh menghalang ramalan walaupun model yang digunakan bersifat deterministik.[1]
Sebaliknya, sesuatu sistem juga boleh kelihatan sangat teratur atau mudah diramal tanpa hal itu membuktikan bahawa hukum asasnya bersifat deterministik. Oleh itu, kejayaan atau kegagalan manusia meramalkan sesuatu fenomena tidak dengan sendirinya menentukan jawapan kepada persoalan metafizik tentang determinisme.[1]
Sejarah
[sunting | sunting sumber]Falsafah kuno
[sunting | sunting sumber]Perbincangan sistematik tentang tindakan manusia, keperluan dan masa hadapan sudah terdapat sekurang-kurangnya sejak Aristoteles. Dalam perbincangan kuno, beberapa persoalan yang kemudian dikaitkan dengan determinisme sebenarnya mempunyai bentuk yang berbeza daripada perdebatan moden. Salah satunya ialah determinisme logik, iaitu persoalan sama ada kenyataan tentang masa hadapan sudah mempunyai nilai benar atau palsu yang tetap dan, jika demikian, sama ada hal itu menjadikan masa hadapan suatu keperluan.[3]
Tradisi atomisme turut memainkan peranan penting. Democritus berpendapat bahawa gerakan atom berlaku menurut gerakan terdahulu, perlanggaran dan interaksi antara atom. Epicurus menolak akibat deterministik yang dilihatnya terkandung dalam atomisme Democritus dan mengemukakan gerakan atom yang tidak ditentukan, lazimnya dikenali sebagai swerve atau penyimpangan atom, sebagai sebahagian daripada usahanya mempertahankan keterbukaan tindakan dan masa hadapan.[3]
Golongan Stoik, sebaliknya, mengembangkan gambaran kosmos yang jelas bersifat deterministik. Mereka menganggap peristiwa dan tindakan manusia sebagai sebahagian daripada susunan sebab yang menyeluruh, tetapi tetap mempertahankan bahawa pertimbangan dan tindakan manusia boleh berkesan. Bagi mereka, sesuatu tindakan boleh ditentukan secara sebab-akibat dan pada masa yang sama menjadi saluran yang membawa kepada sesuatu hasil. Dalam hal ini, pandangan Stoik sering dilihat sebagai pendahulu penting kepada beberapa bentuk kompatibilisme kemudian.[3]
Zaman moden awal
[sunting | sunting sumber]Pada abad ke-17, Baruch Spinoza mengembangkan metafizik yang menempatkan manusia dalam susunan alam yang sama dengan benda-benda lain. Dalam sistemnya, peristiwa mental, kehendak dan tindakan manusia merupakan sebahagian daripada rangkaian ketentuan alam, dan beliau menolak kebebasan dalam pengertian biasa sebagai kehendak yang terpisah daripada ketentuan tersebut.[5]
David Hume kemudian menjadi tokoh utama dalam tradisi yang lazim ditafsirkan sebagai kompatibilisme klasik. Dalam bacaan ini, tindakan bebas tidak memerlukan ketiadaan sebab. Sebaliknya, perbezaan penting ialah antara tindakan yang mengalir daripada kehendak atau sifat agen dengan tindakan yang berlaku kerana paksaan atau halangan luar. Oleh itu, sesuatu tindakan boleh mempunyai sebab terdahulu dan masih dianggap bebas dalam pengertian yang relevan kepada tanggungjawab.[6]
Laplace dan gambaran alam semesta deterministik
[sunting | sunting sumber]
Pada awal abad ke-19, ahli matematik dan ahli astronomi Perancis Pierre-Simon Laplace memberikan gambaran yang kemudian menjadi lambang determinisme klasik. Dalam Essai philosophique sur les probabilités, yang edisi keduanya diterbitkan pada 1814, Laplace membayangkan suatu intelek yang mengetahui semua daya alam dan keadaan semua benda pada sesuatu ketika serta mempunyai kemampuan pengiraan yang sempurna. Bagi intelek sedemikian, masa lalu dan masa hadapan dapat dihitung daripada keadaan semasa.[7][1]
Intelek hipotesis ini kemudiannya lazim disebut sebagai demon Laplace. Gambaran tersebut menunjukkan dengan jelas daya tarikan hubungan antara determinisme dengan ramalan sempurna, tetapi falsafah kontemporari membezakan kedua-duanya. Sesuatu dunia yang deterministik tidak semestinya dapat diramalkan oleh manusia atau oleh mana-mana pengira terhingga yang berada di dalam dunia itu.[1]
Bentuk determinisme
[sunting | sunting sumber]Istilah determinisme digunakan dalam beberapa perbahasan yang berbeza. Bentuk-bentuk ini mempunyai persamaan dari segi gagasan tentang sesuatu keadaan yang ditetapkan oleh syarat tertentu, tetapi tidak boleh dianggap sebagai tesis yang sama.[3][1]
| Bentuk | Tuntutan utama | Bidang dan catatan |
|---|---|---|
| Determinisme kausal atau nomologi | Keadaan dunia pada sesuatu masa bersama-sama hukum alam menetapkan perkembangan seterusnya.[1] | Bentuk yang paling lazim dibincangkan dalam metafizik, falsafah sains dan perdebatan tentang tekad bebas. |
| Determinisme logik | Kenyataan tentang masa hadapan mempunyai nilai kebenaran yang tetap; persoalan falsafah timbul tentang sama ada hal itu menjadikan masa hadapan suatu keperluan.[3] | Dibincangkan sejak falsafah kuno dan perlu dibezakan daripada determinisme yang berasaskan hukum alam. |
| Determinisme teologi | Dalam salah satu penggunaan utama istilah ini, Tuhan menentukan setiap peristiwa dalam sejarah dunia.[8] | Berkaitan dengan falsafah agama, ketentuan ilahi dan perdebatan tentang hubungan antara tindakan manusia dengan kehendak Tuhan. |
| Determinisme biologi | Faktor biologi seperti gen, kromosom, hormon atau struktur biologi dianggap menentukan sesuatu sifat atau hasil, khususnya apabila faktor lain diberikan peranan yang kecil atau diabaikan.[9] | Penggunaan khusus dalam falsafah biologi dan sains manusia; tidak dengan sendirinya bersamaan dengan determinisme universal tentang seluruh alam. |
Istilah-istilah lain seperti determinisme psikologi, sosial, ekonomi atau teknologi juga boleh digunakan bagi teori yang memberikan kuasa penjelasan yang sangat kuat kepada kelas faktor tertentu. Penggunaan seperti ini biasanya merupakan dakwaan tentang penjelasan dalam sesuatu bidang, bukannya semestinya dakwaan metafizik bahawa seluruh alam semesta mempunyai hanya satu perkembangan yang mungkin.
Determinisme dalam sains fizikal
[sunting | sunting sumber]Mekanik klasik dan teori huru-hara
[sunting | sunting sumber]Mekanik klasik, khususnya mekanik Newton, secara sejarah menjadi model utama bagi gambaran alam yang teratur oleh hukum matematik. Kejayaan mekanik Newton menyumbang kepada gambaran alam semesta seperti jam yang kemudian dikaitkan dengan determinisme Laplace.[4] Walau bagaimanapun, menyatakan bahawa mekanik klasik secara keseluruhannya semestinya deterministik adalah terlalu mudah. Terdapat model matematik yang mematuhi hukum klasik tetapi tidak memberikan evolusi unik daripada keadaan awal tertentu.[1]
Salah satu contoh yang banyak dibincangkan ialah kubah Norton, yang diperkenalkan oleh ahli falsafah sains John D. Norton. Dalam model ideal tersebut, sebuah zarah yang berada dalam keadaan rehat di puncak kubah tanpa geseran boleh kekal diam, tetapi persamaan Newton juga membenarkan penyelesaian yang membolehkan zarah itu mula bergerak pada masa yang tidak ditentukan terlebih dahulu. Status fizikal contoh tersebut diperdebatkan kerana bentuk kubah dan andaian idealnya, tetapi contoh itu menunjukkan bahawa hubungan antara mekanik klasik dengan determinisme bergantung pada sifat matematik dan syarat model yang digunakan.[1]
Teori huru-hara memberikan sebab lain untuk memisahkan determinisme daripada kebolehramalan. Sistem huru-hara boleh mempunyai persamaan gerakan yang deterministik tetapi sangat peka terhadap keadaan awal. Dua keadaan awal yang berbeza hanya sedikit boleh berkembang menjadi keadaan yang sangat berbeza selepas suatu tempoh. Oleh sebab keadaan awal tidak dapat diukur dengan ketepatan tanpa had, ramalan jangka panjang bagi sistem sedemikian boleh menjadi sangat terhad walaupun evolusi model itu sendiri bersifat deterministik.[1]
Keadaan ini juga menjelaskan mengapa tingkah laku yang kelihatan rawak tidak semestinya membuktikan indeterminisme. Sistem deterministik tertentu boleh menghasilkan siri tingkah laku yang menyerupai proses stokastik apabila diperhatikan pada aras atau ketepatan tertentu.[1]
Kerelatifan
[sunting | sunting sumber]Hubungan antara determinisme dengan teori kerelatifan bergantung pada teori dan model yang dipertimbangkan. Dalam kerelatifan khas, had kelajuan cahaya dan struktur ruang-masa yang tetap menjadikan beberapa sistem medan sesuai dengan rumusan deterministik. Walau bagaimanapun, penambahan zarah dan interaksi lain boleh menimbulkan persoalan yang lebih rumit.[1]
Dalam kerelatifan am, persoalan itu menjadi lebih sukar kerana ruang-masa sendiri bersifat dinamik dan teori tersebut membenarkan pelbagai struktur global. Beberapa model ruang-masa mempunyai permukaan Cauchy yang membolehkan keadaan pada satu permukaan menentukan perkembangan yang berkaitan, manakala model lain mengandungi ciri seperti ufuk Cauchy atau jenis singulariti tertentu yang menimbulkan masalah terhadap determinisme. Oleh itu, tidak tepat untuk memberikan satu jawapan mudah bahawa kerelatifan am sebagai keseluruhan sama ada sepenuhnya deterministik atau sepenuhnya indeterministik.[1]
Mekanik kuantum
[sunting | sunting sumber]Mekanik kuantum sering dikaitkan dengan indeterminisme kerana banyak ramalan teori dinyatakan dalam bentuk kebarangkalian. Dalam tafsiran yang menganggap keruntuhan fungsi gelombang sebagai proses fizikal asas, hasil ukuran tidak ditentukan secara unik oleh keadaan sebelumnya, tetapi diberikan melalui kebarangkalian.[1]
Namun, hubungan mekanik kuantum dengan determinisme bergantung pada tafsiran teori. Evolusi fungsi gelombang mengikut persamaan Schrödinger adalah deterministik apabila tidak berlaku keruntuhan. Tafsiran Everett atau tafsiran banyak dunia, yang tidak menjadikan keruntuhan sebagai proses asas, mengekalkan evolusi unitari yang deterministik. Mekanik Bohm pula memberikan rangka kerja bukan kerelatifan yang mempunyai pemboleh ubah tambahan dan evolusi zarah yang deterministik.[1]
Oleh itu, kejayaan empirikal mekanik kuantum tidak dengan sendirinya menyelesaikan perdebatan metafizik tentang determinisme. Terdapat tafsiran yang bersifat indeterministik dan tafsiran yang bersifat deterministik, dan hubungan antara teori kuantum dengan struktur kausal realiti masih merupakan persoalan falsafah dan fizik asas.[4][1]
Kebarangkalian dan mekanik statistik
[sunting | sunting sumber]Kehadiran kebarangkalian dalam sesuatu teori juga tidak semestinya bermaksud bahawa dinamika asasnya indeterministik. Mekanik statistik, misalnya, menggunakan kaedah kebarangkalian untuk menghubungkan keadaan mikroskopik sistem yang sangat besar dengan sifat makroskopiknya. Formulasi mekanik statistik Boltzmann yang penting dibangunkan dengan rapat berdasarkan sistem klasik yang dinamiknya deterministik, walaupun formulasi stokastik juga boleh dipertimbangkan.[10]
Hal ini menimbulkan persoalan falsafah tentang maksud kebarangkalian dalam dunia deterministik. Kebarangkalian boleh digunakan untuk menggambarkan ketidaktahuan tentang keadaan mikro, taburan tipikal atau struktur statistik lain tanpa semestinya menjadi hukum asas yang tidak menentukan hasil. Sebaliknya, jika hukum alam itu sendiri memberikan lebih daripada satu hasil yang benar-benar mungkin dengan kebarangkalian asas yang tidak boleh dikurangkan, maka hukum sedemikian tidak bersifat deterministik dalam pengertian biasa.[1]
Determinisme dan tekad bebas
[sunting | sunting sumber]Kedudukan utama
[sunting | sunting sumber]Salah satu sebab utama determinisme mempunyai kepentingan falsafah ialah hubungannya dengan tekad bebas. Persoalan asasnya bukan sekadar sama ada determinisme benar, tetapi sama ada kebebasan yang diperlukan untuk tindakan bebas atau tanggungjawab moral boleh wujud jika determinisme benar.[4]
| Kedudukan | Hubungan antara determinisme dengan tekad bebas | Tuntutan utama |
|---|---|---|
| Kompatibilisme | Serasi | Tekad bebas boleh wujud walaupun determinisme benar. Kompatibilisme sebagai tesis keserasian tidak dengan sendirinya memerlukan seseorang menerima bahawa dunia sebenar bersifat deterministik.[11] |
| Inkompatibilisme | Tidak serasi | Jika determinisme benar, jenis kebebasan yang dipertikaikan tidak boleh wujud; inkompatibilisme sendiri tidak menentukan sama ada determinisme atau tekad bebas yang harus diterima.[2] |
| Determinisme keras | Tidak serasi | Menerima determinisme dan menyimpulkan bahawa manusia tidak mempunyai tekad bebas dalam pengertian yang tidak serasi dengannya.[2] |
| Libertarianisme | Tidak serasi | Mempertahankan kewujudan sekurang-kurangnya sebahagian tindakan bebas dan, oleh itu, menolak determinisme yang akan menafikan kebebasan tersebut.[2] |
Kompatibilisme tidak semestinya mendakwa bahawa manusia boleh mengubah masa lalu atau hukum alam. Sebaliknya, teori kompatibilis cuba menerangkan kebebasan melalui ciri seperti kemampuan bertindak menurut kehendak sendiri, ketiadaan paksaan, hubungan yang sesuai antara keinginan dengan tindakan, atau keupayaan bertindak secara responsif terhadap alasan.[11] Tradisi Hume merupakan salah satu sumber utama kompatibilisme klasik, manakala teori kontemporari mempunyai pelbagai analisis yang lebih terperinci tentang kawalan, sumber tindakan dan respons terhadap alasan.[6][11]
Inkompatibilis pula berpendapat bahawa determinisme menafikan sesuatu yang diperlukan oleh kebebasan, contohnya kemungkinan sebenar untuk bertindak secara lain atau kedudukan agen sebagai sumber tindakannya sendiri. Namun, inkompatibilisme tidak semestinya membawa kepada determinisme keras. Libertarianisme mengenai tekad bebas menerima inkompatibilisme tetapi mempertahankan bahawa sekurang-kurangnya sebahagian tindakan manusia benar-benar bebas dan, oleh itu, determinisme yang berkaitan adalah palsu.[2]
Hujah akibat dan agensi
[sunting | sunting sumber]Salah satu hujah moden yang paling terkenal bagi inkompatibilisme ialah hujah akibat yang dikaitkan khususnya dengan Peter van Inwagen. Dalam bentuk umumnya, hujah itu bermula dengan andaian bahawa manusia tidak mempunyai kawalan terhadap keadaan dunia pada masa lalu yang jauh atau terhadap hukum alam. Jika determinisme benar dan segala yang berlaku sekarang merupakan akibat yang perlu daripada masa lalu bersama-sama hukum tersebut, hujah itu menyimpulkan bahawa manusia juga tidak mempunyai kawalan yang diperlukan terhadap akibat tersebut.[2]
Kompatibilis mempertikaikan satu atau lebih langkah dalam hujah ini. Sebahagiannya menolak bahawa kebebasan memerlukan kemungkinan alternatif dalam pengertian yang digunakan oleh inkompatibilis; sebahagian yang lain memberikan analisis berbeza tentang kemampuan, kawalan atau sumber tindakan. Oleh sebab itu, perdebatan tidak dapat diselesaikan hanya dengan mengulang bahawa keadaan masa lalu dan hukum menentukan tindakan. Persoalan lanjut ialah jenis kawalan yang diperlukan agar sesuatu tindakan layak disebut bebas.[11]
Determinisme juga tidak sama dengan dakwaan bahawa pertimbangan atau keputusan manusia tidak mempunyai sebarang kesan. Jika seseorang membuat keputusan selepas mempertimbangkan alasan, proses pertimbangan dan keputusan itu sendiri boleh menjadi sebahagian daripada proses yang menghasilkan tindakan. Pandangan Stoik kuno sudah membezakan antara tindakan yang ditentukan secara sebab-akibat dengan tindakan yang tidak berkesan: mereka berpendapat bahawa pertimbangan boleh menghasilkan perbezaan terhadap hasil walaupun pertimbangan itu sendiri termasuk dalam susunan sebab yang deterministik.[3]
Tanggungjawab moral
[sunting | sunting sumber]Perdebatan tentang tekad bebas berkait rapat dengan tanggungjawab moral kerana kebebasan sering dianggap sebagai salah satu syarat bagi pujian, celaan atau pertanggungjawaban seseorang terhadap tindakannya. Kompatibilis berusaha menunjukkan bahawa bentuk kawalan yang diperlukan untuk tanggungjawab moral masih boleh wujud dalam dunia deterministik, manakala banyak inkompatibilis berpendapat bahawa determinisme menafikan kawalan atau sumber tindakan yang diperlukan bagi tanggungjawab tersebut.[11]
Walau bagaimanapun, persoalan tentang determinisme dan persoalan tentang tanggungjawab moral adalah berbeza. Seseorang boleh menerima atau menolak determinisme atas alasan metafizik dan saintifik, kemudian masih perlu memberikan hujah tambahan tentang apakah jenis kebebasan, kawalan atau keupayaan yang diperlukan untuk tanggungjawab moral.[4][11]
Penggunaan dalam sains hayat dan sains manusia
[sunting | sunting sumber]Dalam falsafah biologi dan sains manusia, istilah seperti determinisme biologi atau determinisme genetik biasanya mempunyai maksud yang lebih khusus daripada determinisme nomologi sejagat. Istilah itu lazimnya digunakan apabila faktor biologi tertentu, seperti gen, kromosom, hormon atau struktur otak, diberikan peranan penentu yang sangat kuat dalam menjelaskan fenotip, tingkah laku atau perbezaan antara individu dan kumpulan.[9]
Kritikan terhadap bentuk penjelasan yang terlalu deterministik dalam biologi menekankan jurang antara sesuatu genotip dengan fenotip yang akhirnya terhasil, serta peranan interaksi antara faktor genetik, perkembangan, persekitaran, pembelajaran dan struktur sosial. Oleh itu, mengenal pasti pengaruh biologi terhadap sesuatu sifat tidak dengan sendirinya menunjukkan bahawa sifat tersebut ditentukan secara tetap oleh satu faktor biologi sahaja.[9]
Penggunaan istilah determinisme dalam bidang sosial, psikologi atau sejarah juga perlu ditafsirkan mengikut konteks. Dakwaan bahawa ekonomi, teknologi, struktur sosial atau keadaan psikologi mempunyai pengaruh yang besar tidak semestinya merupakan determinisme dalam pengertian metafizik. Istilah itu menjadi lebih kuat apabila sesuatu teori mendakwa bahawa faktor yang disebut bukan sahaja mempengaruhi tetapi menetapkan hasil secara tidak terelakkan atau mengecilkan peranan faktor lain dengan ketara.
Lihat juga
[sunting | sunting sumber]Rujukan
[sunting | sunting sumber]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Hoefer, Carl (2026). "Causal Determinism". Dalam Zalta, Edward N.; Nodelman, Uri (penyunting). The Stanford Encyclopedia of Philosophy (ed. Summer 2026). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 "Free Will". Internet Encyclopedia of Philosophy. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 O'Keefe, Tim (2024). "Ancient Theories of Freedom and Determinism". Dalam Zalta, Edward N.; Nodelman, Uri (penyunting). The Stanford Encyclopedia of Philosophy (ed. Winter 2024). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
- 1 2 3 4 5 O'Connor, Timothy; Franklin, Christopher (2022). "Free Will". Dalam Zalta, Edward N.; Nodelman, Uri (penyunting). The Stanford Encyclopedia of Philosophy (ed. Winter 2022). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
- ↑ Nadler, Steven (2026). "Baruch Spinoza". Dalam Zalta, Edward N.; Nodelman, Uri (penyunting). The Stanford Encyclopedia of Philosophy (ed. Summer 2026). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
- 1 2 Russell, Paul (2021). "Hume on Free Will". Dalam Zalta, Edward N. (penyunting). The Stanford Encyclopedia of Philosophy (ed. Fall 2021). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
- ↑ Laplace, Pierre Simon de (1814). Essai philosophique sur les probabilités (ed. 2). Paris: Mme Ve Courcier. Dicapai pada 10 Ogos 2026 – melalui ETH-Bibliothek Zürich.
- ↑ "Theological Determinism". Internet Encyclopedia of Philosophy. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
- 1 2 3 Fehr, Carla; Meynell, Letitia (2024). "Feminist Philosophy of Biology". Dalam Zalta, Edward N.; Nodelman, Uri (penyunting). The Stanford Encyclopedia of Philosophy (ed. Summer 2024). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
- ↑ Frigg, Roman; Werndl, Charlotte (2024). "Philosophy of Statistical Mechanics". Dalam Zalta, Edward N.; Nodelman, Uri (penyunting). The Stanford Encyclopedia of Philosophy (ed. Winter 2024). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
- 1 2 3 4 5 6 McKenna, Michael; Coates, D. Justin (2024). "Compatibilism". Dalam Zalta, Edward N.; Nodelman, Uri (penyunting). The Stanford Encyclopedia of Philosophy (ed. Summer 2024). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
Bacaan lanjut
[sunting | sunting sumber]- Earman, John (1986). A Primer on Determinism. Dordrecht: Reidel.
- Laplace, Pierre Simon de (1814). Essai philosophique sur les probabilités (ed. 2). Paris: Mme Ve Courcier.
- Hoefer, Carl (2026). "Causal Determinism". Dalam Zalta, Edward N.; Nodelman, Uri (penyunting). The Stanford Encyclopedia of Philosophy (ed. Summer 2026). Metaphysics Research Lab, Stanford University.
