Boekbespreking: Narcis, door Judith Fanto

Op aanraden van Maartje—zij schreef er een mooi stuk over—las ik het boek Narcis, geschreven door Judith Fanto. Het boek vertelt het verhaal van Hermann (“Manno”) Loch, die opgroeit in de eerste helft van de 20e eeuw. Logischerwijs speelt de Tweede Wereldoorlog dus een grote rol in het verhaal. Maar het hoofdthema van het boek is in mijn ogen vriendschap en alles wat daarbij komt kijken.

We volgen Manno, die schrijft vanuit het ik-perspectief. Ik houd van boeken waar ik me goed kan inleven in de gedachten en gevoelens van een ander, om zo de wereld vanuit een ander perspectief te kunnen ervaren. Dat bleek even tegen te vallen: ik vond vooral de eerste helft van het boek wat moeizaam om in te komen. Het begint met veel, vooral feitelijke, beschrijvingen en het boek gebruikt veel beeldspraak. Zeker in de eerste helft zijn er maar weinig dialogen of gedachten, we vangen slechts flarden op van de gesprekken. Mogelijk vond ik het hierdoor lastig mijn aandacht erbij te houden—ik ervaar een milde vorm van afantasie en de beelden waren misschien daarom wat minder boeiend voor mij om te lezen. Ik herinner me vooral de frustratie die bij me opkwam tijdens het lezen van de eerste helft van het boek.

Maar ik had het natuurlijk wel kunnen weten: een goed boek is als een spiegel, het leert je iets over jezelf. Een goed boek roept vragen op en doet iets met je. Mijn frustratie met de hoofdpersoon, die voor mijn gevoel niet genoeg werd ingevuld en een bijna abstract personage bleef, waren niet voor niets. In deel twee van het boek is er een scene, waar Manno het kunstwerk Nuda Veritas van Gustav Klimt ziet in een tijdschrift:

Ineens werd ik overvallen door een heftige gewaarwording (…). Nogmaals tuurde ik naar de illustratie en de lege spiegel. Ik had geen reflectie, ik was onzichtbaar. Kleurloos. Zonder pigment.

Als Manno in zijn jeugd opgenomen wordt in een vriendengroep, wordt hij omschreven als het stille bindmiddel van die groep. Hij is als een buitenstaander in zijn eigen leven: hij ervaart de dingen wel, maar ze overkomen hem vooral. Hij is maar tot op zekere hoogte een deelnemer aan de gebeurtenissen en lijkt er weinig invloed op uit te kunnen oefenen.

Dan worden de maatschappelijke spanningen in het Oostenrijk van de jaren 30 steeds heftiger en beginnen er ook de eerste breuklijnen in de vriendengroep te ontstaan. Maar dit is geen heldenverhaal; het is geen strijd van Het Goede (de verzetsstrijders) tegen Het Kwade (de nazi’s en collaborateurs). In plaats daarvan schetst het een realistischer beeld in grijstinten: van mensen die hun normale leven zoveel mogelijk proberen door te laten gaan, ondanks de spanningen, opstootjes en uiteindelijk oorlog waar ze zelf ook deel van uitmaken. Wat ik vooral sterk vond, is hoe elk personage vanuit het eigen standpunt dacht “juist” te handelen, terwijl de gevolgen voor andere personages vaak desastreus uitpakten.

Fanto schetst daarbij een grimmig beeld van een samenleving aan de vooravond van een wereldoorlog—een beeld waarin ik veel overeenkomsten kon herkennen met onze huidige tijd.

Het roept interessante vragen op, bijvoorbeeld: worden onze keuzes voornamelijk door onze omgeving bepaald? Wat betekenen “goed” en “kwaad”, als deze begrippen afhankelijk zijn van het perspectief van de mens die ze probeert te duiden? Kun je een vriendschap in stand houden met een persoon die gewelddadige ideologieën aanhangt? Hoe vertaal je jouw eigen idealen naar de praktijk van het dagelijks leven?

En natuurlijk: lukt het Manno om als bindmiddel zijn vriendengroep bij elkaar te houden?

Ik ga natuurlijk niks verklappen, maar ik vond zijn rol sterk neergezet. Vanaf de tweede helft van het boek begon ik het echt spannend te vinden, maar dat was niet mogelijk geweest zonder de eerste helft. Ik ben blij dat ik heb doorgezet en kan het boek van harte aanbevelen: het heeft mijn eigen antwoorden op deze vragen weer wat scherper in beeld gebracht.