Sweden
| Pahi la | Nordic countries, Scandinavia |
|---|---|
| Di pilli ni | 900s |
| Yu'maŋli | Konungariket Sverige |
| Zuliya wuhibu | Sverige |
| Participant in | Franco-Swedish phase of the Thirty Years' War, International Space Station |
| Siɣili-lana yuli | Swedes |
| Yɛltɔɣa din nyɛ tuma ni dini | Swedish |
| Tiŋgbani silima | Du gamla, du fria |
| Kali | culture of Sweden |
| Dunia yaɣili | Tuure |
| Tinzuɣu | Stockholm |
| Wakati luɣili | UTC+01:00 |
| Be ni bee n pa kodoosheei zuɣu | Baltic Sea, Kattegat, Øresund |
| Located in/on physical feature | Scandinavia, Northern Europe |
| Tiŋgbaŋ yaɣili calinli | 61°0′0″N 15°0′0″E |
| Coordinates of geographic center | 62°23′15″N 16°19′32″E |
| Coordinates of easternmost point | 65°42′4″N 24°10′0″E |
| Coordinates of northernmost point | 69°3′36″N 20°32′50″E |
| Coordinates of southernmost point | 55°20′13″N 13°21′34″E |
| Coordinates of westernmost point | 58°55′43″N 10°57′27″E |
| Highest point | Kebnekaise |
| Lowest point | Kristianstad |
| Din nyɛ gɔmnanti nyolini | constitutional monarchy, representative democracy |
| Office held by head of state | Monarch of Sweden |
| Tiŋgban zuɣ'lana | Carl XVI Gustaf of Sweden |
| Office held by the head of government | Prime Minister of Sweden |
| Tiŋgbani zuɣ'lana | Ulf Kristersson |
| Kpamba yaɣili | Government of Sweden |
| Loo zalibu yaɣa | Parliament of Sweden |
| Saliya dibu kpamba ban be tooni | Supreme Court of Sweden, Supreme Administrative Court of Sweden |
| Central bank | Sveriges Riksbank |
| Tingbani liɣiri | Swedish krona |
| Fukimsi ti | Vattenfall, Karlberg Palace, Swedish National Rail Administration, PostNord |
| Di tarisi ni | Finland, Norway, Denmark |
| Pɛyina | Sweden |
| Duhubu yaɣili | right |
| Niɣilim buɣum polo puloku balishɛli | Europlug, Schuko |
| Ŋun bɔhim ŋa nyɛ | Scandinavian studies |
| Lahabaya dundɔŋ din mali dihitabili | https://sweden.se |
| Hasitagi | Sweden |
| Top-level Internet domain | .se |
| Tuuta | flag of Sweden |
| Coat of arms | coat of arms of Sweden |
| Geography of topic | geography of Sweden |
| Nahingbaŋ | free country |
| most populous urban area | Stockholm |
| Ziligi naba trafiki yaɣili | left, right |
| Open data portal | Sweden's data portal |
| Economy of topic | economy of Sweden |
| Demographics of topic | demographics of Sweden |
| Gregorian calendar start date | 1 Silimin gɔli March 1753 |
| Lemmy instance URL | https://feddit.nu |
| Mobile country code | 240 |
| Tiŋgbani boligu zalikpana | +46 |
| Trunk prefix | 0 |
| Zuɣusaa zuɣusaa tangalimia lamba | 112 |
| GS1 tiŋgbani code | 730-739 |
| Lansisi plati koodi | S |
| Maritime lamba kalinli | 265, 266 |
| Unicode bachinima | 🇸🇪 |
| Category for maps or plans | Category:Maps of Sweden |


Sweden nyɛla tiŋgban'shɛli din be Europe yaɣili polo,Northern Europe. Di nyɛla gbanpiɛla tiŋa.
Taarihi
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Boliŋmɛha mini Tiŋgbaŋ
Swidin bɛ lahi booni li Kingdom of Sweden nyɛla tiŋa shɛli din be Nordic tiŋa ni, ka di be Scandinavian Peninsula zuɣu tiŋtarisi luɣili din be Europe tudu yaɣili. Di gbibi Norway tiŋa di west mini north, ka gbibi Finland di east, ka mali kom yaɣa gbibu ni Denmark di south.
Di yaɣa galisibu nyɛla square kilometres 450,295 ka ninsalinima galisibu nyɛ miliyɔŋ 10.6. Dinzuɣu Swidin nyɛla Nordic tiŋa shɛli din galisi ka ninsalinima pam be di ni, ka di lahi nyɛ Europe tiŋa shɛŋa din galisi 5th. Di tiŋzuɣu mini tiŋa shɛli din galisi pam n-nyɛ Stockholm. Ninsala paai kamani 25.5 km² yini ni. Swidinima 88% be tiŋa din mali bini din niŋdi ni pam ni urban areas, ka di be tiŋa maa sunsuuni mini south yaɣili. Swidin tiŋa din mali bini din niŋdi ni pam zaa laɣim gbaai di tiŋgbaŋ 1.5% koŋko. Swidin mali zama din paɣari pam domin di waɣilim, di yi yiri 55°N hali ni 69°N.
Tarihi - History
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Bɛ ni bɔhi ninsala Swidin 12,000 BC saha. Bɛ ni daa be maa ka bɛ yina Geats Götar ni Swedes Svear ni, ka bɛ nyɛ ninsalinima shɛba bɛ ni booni Norsemen ban diri kom niŋdiba. Swidin tiŋa yini daa kpa yuuni 10th century bahigu. Yuuni 1397, Swidin daa kpe Kalmar Union ni Norway ni Denmark, amaa ka Swidin yi di ni yuuni 1523.
Thirty Years' War ni, Swidin daa fa tiŋa pam ka di leei Swidin Empire ka di daa nyɛ Europe tiŋa shɛŋa din mali tuma zuɣu hali ni 18th century piligu. Saha maa Swidin daa di Baltic Sea pam. Amaa tiŋa shɛŋa bɛ daa di maa pam bɛ daa biɛli li 18th mini 19th century. Di half din be east, saha ŋɔ Finland, Russia daa deei li yuuni 1809. Kom tɔbu viɛnyɛla din daa ti pahi Swidin n-nyɛ yuuni 1814, ka bɛ daa zali Norway ni o zani yini, union maa daa gari hali ni 1905.
Saha ŋɔ Swidin
Swidin nyɛla tiŋa shɛli din mali niŋgbu pam ka bɛ paagi li dunia ni tiŋa shɛŋa din mali biɛhigu viɛnyɛla 5th. Di nyɛla constitutional monarchy ni parliamentary democracy, ka di lɔ nima be Riksdag ni - ninvuɣu 349. Di nyɛla tiŋa yini ka bɛ pirigi li county 21 ni municipality 290.
Swidin mali social welfare din be Nordic tiŋa ni: bɛ niŋdiba dɔɣiteeri kom niŋbu ka di pala chɛŋ, ka bɛ karim University kom pala chɛŋ. Di GDP paai dunia ni 14th. Bɛ mali biɛhigu viɛnyɛla, dɔɣiteeri, shikuru, ninsalinima zalisi, teebu, silima ni yɛlimina. Swidin daa kpe European Union yuuni 1995, ka Russia ni tɔ Ukraine 2022 nyaaŋa, ka kpe NATO yuuni 2024. Di lahi be UN, Schengen Area, Nordic Council, OECD ni din pahi.
Yuli maa ni yina shɛm - Etymology
Swidin yuli yina yɛltɔɣa shɛli din yɛn wuhi "di ti maŋa ninsala". Di yuli Swidin boli li Sverige Svea + rike ka di gbunni nyɛ "Swedes tiŋa". Siliminsili yuli "Sweden" daa yina 17th century Dutch ni German yɛltɔɣa ni.
Viking Saha
Swidin Viking nim daa yina yuuni 8th hali ni 11th century. Bɛ daa chani east mini south - Finland, Russia, Ukraine, Turkey hali ni Baghdad. Bɛ daa nyɛla ban mali tɔbu baŋsim ka Byzantine tiŋzuɣu daa gbaai ba n-leei di Varangian Guard. Swidin Viking nim bɛ ni booni Rus maa n-daa kpa Kievan Rus'.
Swidin Empire
King Gustavus Adolphus 1611-1632 saha, Swidin daa paai zuɣusaa pam. Bɛ daa di Germany yaɣa pam Thirty Years' War ni. Yuuni 17th century sunsuuni, Swidin daa nyɛla Europe tiŋa shɛli din galisi 3rd. King Charles X saha, Swidin daa galisi gari saha shɛli kam.
Amaa Great Northern War ni 1700-1721, Russia daa nya Swidin Battle of Poltava 1709 ni. Di nyaaŋa Swidin daa biɛli tiŋa pam Treaty of Nystad 1721 ni, ka di daa bi lahi nyɛ tiŋa din mali tuma zuɣu Baltic Sea zuɣu. Di nyaaŋa Russia n-daa leei tiŋa din mali tuma zuɣu.Kom tɔbu maa ni daa naai yuuni 1721, Swidin daa kɔhi ninsala kamani 200,000. Di puuni 150,000 yina Swidin tiŋa maa ni, ka 50,000 yina Finland yaɣili din daa be Swidin.
Saha kurili, Naa mini aristocratic Privy council n-daa gbaari nam tuma hali ni 1680. Di nyaaŋa Riksdag lɔ bɔribu yaɣili ninsalinima kɔhiri tuma daa che ka Naa di nam maa zaa. Great Northern War maa ni daa chɛ ka Swidin nya tuhili, bɛ daa labi na zali parliamentary system yuuni 1719. Di nyaaŋa bɛ daa mali nam bɔbu bɔɣu ata constitutional monarchy yuuni 1772, 1789 ni 1809, ka din daa naai maa ti ninsalinima zalisi pam.
Saha shɛli bɛ ni booni 'Era of Liberty' 1719–72 ni, Riksdag daa nyɛla lɔ bɔribu yaɣili shɛli din mali tuma pam, ka di daa che ka bɛ labi na leei tiŋa shɛli din mali dimɔkrasi 19th century bahigu.
18th century ni, Swidin daa bi mali yiko ni di ti mali di tiŋa shɛŋa di be Scandinavia gbaŋ ni, dinzuɣu bɛ daa biɛli li zaa. Di tuuli n-nyɛ yuuni 1809 ka Russia daa deei Swidin tiŋa din be east, ka di leei Grand Principality of Finland Russia ni.
Napoleon Kom tɔbu ni
Swidin daa bɔri ni o labi nya tuma Baltic Sea zuɣu, dinzuɣu o daa zɔŋ o ninvuɣu so o ni daa be ni France Napoleonic Wars ni. Yuuni 1810, bɛ daa piigi French Marshal Jean-Baptiste Bernadotte ka o leei Charles XIII bipuɣiŋga. Yuuni 1818, o daa kpa House of Bernadotte ka o yuli leei Charles XIV.
Swidin daa be Battle of Leipzig ni, ka di che ka o mali yiko ka bɔhi Denmark–Norway France ninvuɣu so ni o chɛ Norway na n-ti Swidin Naa yuuni 14 January 1814 Treaty of Kiel ni. Norway daa bɔri ni o be o maŋa, amaa Charles XIII daa bi saɣi. O daa kpɛ kom tɔbu ni Norway yuuni 27 July 1814, ka di naai Convention of Moss ni, ka di che ka Norway ni Swidin zani yini personal union hali ni 1905. 1814 maa n-daa nyɛ Swidin tuhi kom tɔbu viɛnyɛla.
Saha ŋɔ Tarihi - Modern History
Swedish East India Company daa piligi yuuni 1731. Di port titali n-nyɛ Gothenburg Swidin west yaɣili, ka di che ka tiŋa maa leei Swidin tiŋa shɛli din pahiri ayi.
1750 hali ni 1850, Swidin ninsalinima daa paai ka bɔbisi. Kom kuɣu daa kpɛ tiŋa maa pam, dinzuɣu ninsala pam daa chɛri tiŋa maa n-chaŋ America. Bɛ mi ni 1850 hali ni 1910 sunsuuni, Swidini miliyɔŋ 1 chɛ tiŋa maa n-chaŋ America. Amaa Swidin daa lahi nyɛla tiŋa shɛli din bi mali yaɣa, ka di tumdiba pam tumdi kɔhigu.
1870 hali ni 1914, Swidin daa piligi niŋgbu yaɣa din be saha ŋɔ. 19th century bahigu, bɛhigu ni daŋgoli, diini tuma ni daŋgoli daa piligi, ka di che ka dimɔkrasi kpa. 20th century ni, ninsala daa piligi chaŋ tiŋa din mali bini din niŋdi ni pam cities n-ti tumdi tuma.
World War I ni World War II
Swidin daa yɛli ni o be so sunsuuni World War I ni. Amaa Germany yɛlim zaa, bɛ daa pahi ba ka bɛ kpɛri kom ni n-che ka Allied nim bi tooi kpe. Bɛ lahi chɛ ka German nima mali bɛ toobu naawuni Swidin.
World War II ni gba, Swidin daa yɛli ni o be so sunsuuni, amaa Germany tuma daa gili o. Bɛ daa sɔŋ Finland kom tɔbu ni. Amaa bɛ daa sɔŋ Norway ban gbaari Germany. Yuuni 1943, bɛ daa sɔŋ ka bɛ fa Danish Juutunima ka bɛ bi deei ba n-ti Nazi. Kom tɔbu bahigu, Raoul Wallenberg daa sɔŋ ka bɛ fa Juutunima tuhi pam Hungary.
Kom tɔbu nyaaŋa
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Kom tɔbu nyaaŋa, Swidin daa bi kpe NATO bee Warsaw Pact ni, amaa di daa mali ninvuɣu ni America. Di daa deei Marshall Plan sɔŋsim ka kpe OECD. Social Democratic Party n-daa di nam pam.
1992, kom yaɣa tuhili daa kana, ka di che ka Swidin GDP tuhi 5%. Bɛ daa che ka bɛ niŋdi yaɣa kom niŋbu niŋdi koma.
13 November 1994, ninsalinima 52.3% daa yɛli ni bɛ bɔri ni bɛ kpe EU. Swidin daa kpe EU yuuni 1 January 1995. Yuuni 2003 bɛ daa yɛli aabi ni bɛ kpe Euro kom ni.
28 September 1994, MS Estonia kom ni daa ʒi ka ninsala 852 kani, di puuni Swidinima 501.
2022 Russia ni tɔ Ukraine nyaaŋa, Swidin ni Finland daa yɛli ni bɛ bɔri ni bɛ kpe NATO. Tuun' pam nyaaŋa, 7 March 2024, Swidin daa leei NATO niriba.
Saha ŋɔ
Saha ŋɔ Swidin mali ninsalinima ban yi tiŋsi din pahi ni na pam. Yuuni 2013, ninsala 15% daa nyɛla ban yi tiŋa din pahi ni na.
30 November 2021, Magdalena Andersson daa leei Swidin paɣa so ŋun tuuli leei Prime Minister. September 2022 piibu-piibu ni, Ulf Kristersson daa di ka o leei Prime Minister yuuni 18 October 2022.
Tiŋgbaŋ - Geography
Swidin be Northern Europe, ka kom be di west. Di mali Scandinavian mountain chain ka di pirigi li ni Norway. Finland be di north-east. Di mali kom gbibu ni Denmark, Germany, Poland, Russia n-ti pahi.
Di yaɣa galisibu nyɛ 449,964 km2, ka di nyɛ dunia tiŋa shɛŋa din galisi 55th. Di tiŋa 15% be Arctic Circle zuɣu. 65% tiŋa maa gili kom. Ninsala pam be Stockholm, Scania ni Bohuslän.
Kom galisi pam be di ni: Vänern ni Vättern nyɛ di kɔm galsi. Di lahi mali Göta Canal ka di che ka bɔbigu chani yɛla. Kom gɔli pam gba be di ni Klarälven-Göta älv din waɣilim nyɛ 1,160 km.
ZAMANI - CLIMATE
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Swidin pam mali zamani din yεla temperate climate, di yi ti niŋ ka di be luɣili din be tudu pam. Di mali yuuni yaɣa ana anahi: windɔɔ, nyinŋma, wula ni zaɣa. South yaɣili windɔɔ nyɛla din bi nyε niŋgbu pam - sika ni tooi bi zooi. Amaa tudu yaɣili mali subarctic climate ka sunsuuni mali humid continental climate.
Gulf Stream kom ni ni wind maa che ka Swidin nyε niŋgbu ka di gari tiŋa shɛŋa din be di laɣifu. Dinzuɣu di dabbilim ni wula maa nyεla din yεla.
Dabbilim ni July temperature tooi paai 19°C hali ni 24°C.
Windɔ ni January temperature tooi yiɣisi hali ni -9°C hali ni 3°C.
Tudu yaɣili ni kom zuɣu, di tooi paai -6°C hali ni 21°C.
Domin Swidin be tudu pam, dabbilim ni wula be waɣa pam. Arctic Circle zuɣu, wula ni ka dabbilim kani goli shɛŋa, ka windɔɔ ni ka wula zooi goli shɛŋa. Stockholm, June ni wula be hali ni awɔi ni awɔi 18hrs, amaa December ni di nyɛla awɔi 6hrs koŋko.
Swidin kom tooi yiɣisi 500mm hali ni 800mm yuuni yini ni. South-west ni tooi paai 1000mm hali ni 1200mm, ka tudu dolom yaɣa tooi paai 2000mm.
Temperature shɛli din galisi daa nyɛla 38°C 1947 Målilla ni.
Temperature shɛli din bi galisi daa nyɛla -52.6°C 1966 Vuoggatjålme.
TIƆRI / TIƐRI - VEGETATION
Swidin pirigi la yaɣa anu:
Southern deciduous forest - Tiɔri shɛli di gbana ni tooi kperi. Beech, Oak, Maple ni din pahi be di ni.
Southern coniferous forest - Spruce ni Pine ni di be di ni, ka di mali gbana shɛŋa gba.
Northern coniferous forest / Taiga - Pine ni Spruce n-nyɛ din pam. Birch koŋko n-be di ni.
Alpine-birch zone - Dolom zuɣu ka birch bilim n-tooi yina.
Bare mountain zone - Dolom zuɣu ka tiɔri bi yina.
Swidin 65% gili tiɔri. Bɛ mali tiɔri kpaŋsibu pam. 2019 ni bɛ daa niŋ li test, bɛ daa paai 5.35/10. 2024 ni bɛ daa paai dunia ni 6th zaŋ chaŋ kom ni tɔɣisi ni.
---
GOMNANTI MINI POLITICS - GOVERNMENT AND POLITICS
Naa = King Carl XVI Gustaf yuuni 1973 hali ni saha ŋɔ
Lɔ titali kpɛma = Prime Minister Ulf Kristersson yuuni 2022 hali ni saha ŋɔ
Swidin nyɛla constitutional monarchy ni parliamentary democracy. Naa tuma nyɛla zali soochi koŋko. Nam tuma zaa be Riksdag lɔ bɔribu yaɣili nuuni - niriba 349.
Zalisi anahi n-mali Swidin Constitution:
Instrument of Government - Gomnanti shɛm di niŋdi tuma
Act of Succession - Naa bihi ban yɛn di nam
Freedom of the Press Act - Lahaba yɛlibu zaɣa
Freedom of Expression Act - Yɛltɔɣa yɛlibu zaɣa
Swidin n-daa nyɛ tuuli tiŋa din yɛli ni paɣaba bi tooi bo niri bihi corporal punishment - bɛ daa zaɣisi li yuuni 1979. Di gba lahi nyɛla tiŋa shɛli din mali gender equality pam dunia ni.
GOMNANTI SHƐM DI KƆHIRI TUMA
Lɔ titali kpɛma n-daa piiri minisita nima. Minisita nima bi mali tuma zaŋ chaŋ bɛ office nima zuɣu - office nima kpɛma n-kɔhiri tuma n-tiri gomnanti zaa.
Lɔ bɔribu yaɣili Riksdag mali niriba 349, ka bɛ piiri ba goli anahi yini. Bɛ n-nyɛ ban mali zaligu.
Swidin pirigi la region 21 ni municipality 290. Region nima n-kpaandi asibiti ni motiri, ka municipality nima n-kpaandi shikuru, kom, bɔgim ni kpamba kpaŋsibu.
KOTU - JUDICIARY
Bɛ mali kotu bɔɣu ayi:
General courts - kom tɔbu ni tɔbu yaɣa
Administrative courts - ninsala ni gomnanti yaɣili
Supreme Court Högsta domstolen nyɛla din be zuɣusaa, niriba 16.
PIBU-PIBU - ELECTIONS
Swidin piibu-piibu be goli anahi yini. Ninvuɣu pam tooi kpe pibu ni - 87% daa kpɛ yuuni 2018. Paati shɛŋa din be pam: Social Democrats, Moderate Party, Centre Party, Left Party, Green Party ni Sweden Democrats.
TIŊSHƐBA NI TABA - FOREIGN RELATIONS
Yuuni 20th century zaa, Swidin daa yɛli ni o be so sunsuuni neutral. Amaa 1995 ka o daa kpe EU. 2022 Russia ni tɔ Ukraine nyaaŋa, Swidin ni Finland daa yɛli ni bɛ bɔri ni bɛ kpe NATO. 7 March 2024, Swidin daa leei NATO niriba.
Swidin lahi sɔŋdila tiŋsi din pahi UN ni peacekeeping ni aid pam