Şivaizm

Şiva, Şivaizmin əsas allahıdır.

Şivaizm və ya Şaivizm (sanskr. शैवसंप्रदायः Śaivasampradāyaḥ^IAST) — Hinduizm daxilindəki ən mühüm ənənələrdən biridir və Şivaya Ali Varlıq kimi sitayiş edir. Hinduizmin böyük hissəsində olduğu kimi, Şivaizmin də Şiva Siddhanta kimi sitayişə söykənən dualist teizmdən, Kəşmir Şivaizmi kimi yoqa yönümlü monist nonteizmə qədər bir çox qol-ənənəsi mövcuddur. Ən qədim Şivaist təriqətlərindən biri Paşupata Şivaizmidir. Bu cərəyanlar həm Vedaları, həm də Aqama mətnlərini teologiyanın mühüm mənbələri kimi qəbul edir.

Şivaizm cənubi Tamil Şiva Siddhanta ənənələri və fəlsəfələrinə əsaslanan Veda öncəsi dinlərin və ənənələrin sintezi kimi inkişaf etmiş və Veda xarici Şiva ənənəsinə assimilyasiya olunmuşdur. Bizim eradan əvvəlki son əsrlərdən başlayan Sanskritləşmə və Hinduizm sintezi prosesində bu Veda öncəsi ənənələr Veda allahı Rudra və digər Veda ilahiləri ilə adaptasiya edilmiş, beləliklə Veda xarici Şiva ənənələri Veda-Brahmanik ənənəyə daxil edilmişdir.

Etimologiya

Şiva (sanskr. शिव, śiva^IAST) hərfən "mülayim", "xeyirxah", "lütfkar" və ya "mübarək" mənalarını ifadə edir. Xüsusi isim kimi işləndikdə isə "Mübarək/Xeyirxah Varlıq" mənasını verir.

"Şiva" sözü Riqvedada Rudra da daxil olmaqla bir neçə Riqveda allahı üçün təyinətedici sifət kimi işlənilir. Sanskrit dilindəki śaiva və ya şivaist sözü "allah Şiva ilə bağlı olan" deməkdir; müvafiq inanc, ibadət, tarix, ədəbiyyat və təriqətlər məcmusu isə Şivaizmi təşkil edir.

Tarixi

Hind vadisi mədəniyyəti

Bəzi tədqiqatçılar Şivaizmin mənşəyini e.ə. 2500–2000-ci illər arasında çiçəklənmə dövrünü yaşayan Hind vadisi mədəniyyəti ilə əlaqələndirirlər. Arxeoloji tapıntılar Şivaya bənzəyən bir ilahini təsvir edən möhürləri üzə çıxarmışdır. Bunlardan biri də əvvəllər alimlər tərəfindən heyvanlarla əhatə olunmuş, buynuzlu və meditativ yoqa duruşunda oturan bir fiqur kimi yozulan "Paşupati möhrü"dür. Bu Paşupati (Sanskrit: paśupati, "Heyvanların rəbbi") möhrü həmin tədqiqatçılar tərəfindən Şivanın prototipi kimi qiymətləndirilmişdir. Lakin Qavin Flud bu baxışları "spekulyativ" adlandıraraq, möhürdəki fiqurun üçüzlü olub-olmadığının, yoqa duruşunda oturub-oturmadığının və hətta bu təsvirin ümumiyyətlə insan fiqurunu ifadə edib-etmədiyinin dəqiq aydınlaşmadığını bildirir.

Şivaizmin meydana gəlməsi

Qavin Fludun fikrincə, "bizim anladığımız mənada Şivaist ənənələrin formalaşması e.ə. 200 — b.ə. 100-cü illər aralığında formalaşmağa başlanmışdır". Şiva ilkin olaraq, ehtimalla, Brahman ilahisi olmamış, lakin sonradan Brahman panteonuna inteqrasiya edilmişdir.

Puranik Şivaizm

Qupta imperiyası dövründə (təxminən b.ə. 320–500) Hindistanda Purana ədəbi janrı inkişaf etmiş və bu Puranaların bir çoxunda — Vişnuizm, Şaktizm, Brahmanların Smarta ənənələri və digər mövzularla yanaşı — Şivaizmə dair geniş bölmələr yer almışdır. Bu da həmin dövrdə Şivaizmin malik olduğu mühüm töhfəni və nüfuzu nümayiş etdirir.

Bu dövrün ən mühüm Şivaist Puranaları cərgəsinə "Şiva-purana", "Skanda-purana" və "Linqa-purana" daxildir.

Şivaizm və digər Hinduizm ənənələri arasındakı fərqlər

Şivaizmin digər Hinduizm ənənələri ilə müqayisəsi

	Şivaist ənənələr	Vişnuist ənənələr	Şakta ənənələri	Smarta ənənələri	Mənbələr
Müqəddəs mətnlər	Vedalar, Upanişadlar və Aqamalar	Vedalar, Upanişadlar və Aqamalar	Vedalar və Upanişadlar	Vedalar və Upanişadlar
Ən ali ilahi	Şiva	Vişnu	Devi	Yoxdur (Parabrahman bu qəbildən sayıla bilər)
Yaradıcı ilah	Şiva	Vişnu	Devi	Brahman prinsipi
Avatar konsepsiyası	Az əhəmiyyətlidir	Mühüm əhəmiyyətə malik olan konsepsiyadır	Əhəmiyyətli konsepsiyadır	Az əhəmiyyətlidir
Zöhd / Münzəvi həyat	Tövsiyə olunur	Qəbul edilir	Qəbul edilir	Tövsiyə olunur
Rituallar, Bhakti	Qəbul edir	Qəbul edir	Qəbul edir	Qeyri-məcburidir / İxtiyaridir
Ahimsa və Vegetarianlıq	Tövsiyə olunur, məcburi deyil	Qəbul edir	Məcburi deyil	Tövsiyə olunur, məcburi deyil
Azad iradə, Maya (illüziya), Karma	Qəbul edir	Qəbul edir	Qəbul edir	Qəbul edir
Metafizik baxış	Brahman (Şiva), Atman (Mahiyyət)	Brahman (Vişnu), Atman	Brahman (Devi), Atman	Brahman, Atman
Qnoseologiya (Epistemologiya) (Pramana)	1. Qavrayış 2. Məntiqi nəticə 3. Mötəbər şəhadət 4. İntuitiv idrak (öz-özünə aydın olan)	1. Qavrayış 2. Məntiqi nəticə 3. Mötəbər şəhadət	1. Qavrayış 2. Məntiqi nəticə 3. Mötəbər şəhadət	1. Qavrayış 2. Məntiqi nəticə 3. Müqayisə və bənzətmə 4. Fərziyyə (törəmə) 5. Qeyri-qavrayış (yoxluğun dərki) 6. Mötəbər şəhadət
Fəlsəfə	Dvayta, məhdud advayta, advayta	Vişiştadvayta, Dvayta, məhdud advayta, advayta	Şakti-advayta	Advayta, məhdud advayta
Xilas (Soteriologiya)	Civanmukta, Çarya-Kriya-Yoqa-Cnyana	Videhamukti, Yoqa, dünyəvi (münzəvi olmayan) həyat	Bhakti, Tantra, Yoqa	Civanmukta, Advayta, Yoqa, münzəvi həyat

Biblioqrafiya

• Apte, Vaman Shivram. The Practical Sanskrit Dictionary. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers. 1965. ISBN 978-81-208-0567-5. (fourth revised & enlarged edition).
• Bäumer, B.; Kumar, S., redaktorlar Saṃvidullāsaḥ: manifestation of divine consciousness: Swami Lakshman Joo, saint-scholar of Kashmir Śaivism, a centenary tribute. D.K. Printworld. 2011. ISBN 978-81-246-0414-4.
• Bhandarkar, Ramakrishna Gopal. Vaisnavism, Śaivism, and Minor Religious Systems. New Delhi: Asian Educational Services. ISBN 978-81-206-0122-2. Third AES reprint edition, 1995.
• Bisschop, Peter C., Early Śaivism - From Mantramārga Back to Atimārga: Atimārga as a Self-referential Term // Goodall, Dominic; Hatley, Shaman; Isaacson, Harunaga; Raman, Srilata (redaktorlar ), Śaivism and the Tantric Traditions: Essays in Honour of Alexis G.J.S. Sanderson, Gonda Indological Studies, 22, Leiden: Brill Publishers, 2020, 14–32, doi:10.1163/9789004432802_003, hdl:1887/135642, ISBN 978-90-04-43266-6.
• Bisschop, Peter C., Shaivism, Oxford University Press, 2011, 2 yanvar 2018 tarixində arxivləşdirilib, İstifadə tarixi: 10 mart 2017
• Briggs, Lawrence Palmer. "The Syncretism of Religions in Southeast Asia, Especially in the Khmer Empire". Journal of the American Oriental Society. 71 (4). 1951: 230–249. doi:10.2307/596106. JSTOR 596106.
• Brunn, Stanley D. The Changing World Religion Map: Sacred Places, Identities, Practices and Politics. Springer. 2015. 402–408. ISBN 978-94-017-9376-6. 15 mart 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 mart 2017.
• Chakravarti, Mahadev, The Concept of Rudra-Śiva Through The Ages (first), Delhi: Motilal Banarsidass, 1986
• Chakravarti, Mahadev, The Concept of Rudra-Śiva Through The Ages (Second Revised), Delhi: Motilal Banarsidass, 1994, ISBN 978-81-208-0053-3
• Daniélou, Alain. While the Gods Play: Shaiva Oracles and Predictions on the Cycles of History and the Destiny of Mankind. Rochester, Vermont: Inner Traditions. 1987. ISBN 978-1-59477-736-3. OCLC 15696932.
• Dasgupta, Surendranath. A History of Indian Philosophy, Vol. 5: The Southern Schools of Śaivism. Cambridge University Press. 1955.
• Dhavamony, Mariasusai. Love of God according to Śaiva Siddhānta: a study in the mysticism and theology of Śaivism. Clarendon Press. 1971. ISBN 978-0-19-826523-8.
• Dhavamony, Mariasusai. Hindu Spirituality. Gregorian University and Biblical Press. 1999. ISBN 978-88-7652-818-7.
• Dyczkowski, Mark. The Canon of the Śaivāgama. Motilal Banarsidass. 1989. ISBN 978-81-208-0595-8.
• Flood, Gavin. An Introduction to Hinduism. Cambridge: Cambridge University Press. 1996. ISBN 978-0-521-43878-0.
• Flood, Gavin. The Śaiva Traditions // Flood, Gavin (redaktor). The Blackwell Companion to Hinduism. Malden, MA: Wiley-Blackwell. 2003. ISBN 978-1405132510.
• Flood, Gavin. D. The Tantric Body. 2006.
• Gonda, Jan. Handbook of Oriental Studies. Section 3 Southeast Asia, Religions. BRILL Academic. 1975. 3–20, 35–36, 49–51. ISBN 90-04-04330-6. 5 fevral 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 mart 2017.
• Gonda, Jan. 10-13 // Medieval Religious Literature in Sanskrit. A History of Indian Literature 2.1. Harrassowitz Verlag. 1977.
• Ariel Glucklich. The Strides of Vishnu : Hindu Culture in Historical Perspective: Hindu Culture in Historical Perspective. Oxford University Press. 2008. ISBN 978-0-19-971825-2.
• Gray, David B. Tantra and the Tantric Traditions of Hinduism and Buddhism // Oxford Research Encyclopedia of Religion. Oxford University Press. 2016. doi:10.1093/acrefore/9780199340378.013.59. ISBN 9780199340378.
• Grimes, John A. Ganapati: Song of the Self. SUNY Series in Religious Studies. Albany: State University of New York Press. 1995. ISBN 978-0-7914-2440-7.
• Harper, Katherine Anne; Brown, Robert L. The Roots of Tantra. Albany, New York: State University of New York Press. 2002. ISBN 978-0-7914-5306-3.
• Johnson, Todd M; Grim, Brian J. The World's Religions in Figures: An Introduction to International Religious Demography. John Wiley & Sons. 2013. səh. 400. ISBN 9781118323038. 9 dekabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 mart 2017.
• Jones, Constance; Ryan, James D. Encyclopedia of Hinduism. Infobase Publishing. 2006. ISBN 978-0-8160-7564-5. 20 oktyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 mart 2017.
• Keay, John. India: A History. New York: Grove Press. 2000. ISBN 978-0-8021-3797-5.
• Kulke, Hermann; Kesavapany, K.; Sakhuja, Vijay. Nagapattinam to Suvarnadwipa: Reflections on the Chola Naval Expeditions to Southeast Asia. Institute of Southeast Asian Studies. 2010. ISBN 978-9-8123-0937-2. 27 mart 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 mart 2023.
• Ann R. Kinney; Marijke J. Klokke; Lydia Kieven. Worshiping Siva and Buddha: The Temple Art of East Java. University of Hawaii Press. 2003. ISBN 978-0-8248-2779-3.
• Stella Kramrisch. The Presence of Siva. Princeton University Press. 1993. ISBN 978-0-691-01930-7.
• Kramrisch, Stella, The Presence of Śiva, Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 1994a, ISBN 978-0691019307
• Lawrence, David Peter. "Kashmiri Shaiva Philosophy". 2012. 12 mart 2017 tarixində arxivləşdirilib.
• Lipner, Julius. Hinduism: the way of the banyan // Mittal, Sushil; Thursby, Gene (redaktorlar ). The Hindu World. Routledge. 2004. ISBN 0-415-21527-7.
• Lipner, Julius. Hindus: Their Religious Beliefs and Practices. Routledge. 2012. ISBN 978-1-135-24061-5.
• Lorenzen, David N. The Kāpālikas and Kālāmukhas: Two Lost Śaivite Sects. University of California Press. 1972. ISBN 978-0-520-01842-6. 5 fevral 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 mart 2017.
• Lorenzen, David N. Śaivism: An Overview // Mircea Eliade (redaktor). The Encyclopedia of Religion. 13. Collier Macmillan. 1987.
• Lorenzen, David N. Chapter I: Four Śaivite Sects // The Kāpālikas and Kālāmukhas: Two Lost Śaivite Sects. Center for South and Southeast Asia Studies (1st). Berkeley and Los Angeles: University of California Press. 2020. XI–XIII, 1–16. doi:10.1525/9780520324947-003. ISBN 9780520324947. OCLC 1224279234.
• Lorenzen, David N. Chapter II: Kāpālika Sources // The Kāpālikas and Kālāmukhas: Two Lost Śaivite Sects. Center for South and Southeast Asia Studies (Reprint). Berkeley and Los Angeles: University of California Press. 2023. doi:10.1525/9780520324947-004. ISBN 9780520324947. OCLC 1224279234.
• Mallinson, James, Yoga: Haṭha Yoga // Basu, Helene; Jacobsen, Knut A.; Malinar, Angelika; Narayanan, Vasudha (redaktorlar ), Brill's Encyclopedia of Hinduism, 3, Leiden: Brill Publishers, 2011, 770–781, doi:10.1163/2212-5019_BEH_COM_000354, ISBN 978-90-04-17641-6, ISSN 2212-5019, 26 mart 2023 tarixində arxivləşdirilib, İstifadə tarixi: 27 iyul 2026 – Academia.edu vasitəsilə
• Mallinson, James. Nāth Sampradāya // Knut A. Jacobsen; Helene Basu; Angelika Malinar; Vasudha Narayanan (redaktorlar ). Brill's Encyclopedia of Hinduism. 3. Brill Academic. 2012.
• Mate, M. S. Temples and Legends of Maharashtra. Bombay: Bharatiya Vidya Bhavan. 1988.
• Michaels, Axel. Hinduism: Past and Present. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. 2004. ISBN 978-0-691-08953-9.
• R. Blake Michael. The Origins of Vīraśaiva Sects: A Typological Analysis of Ritual and Associational Patterns in the Śūnyasaṃpādane. Motilal Banarsidass. 1992. ISBN 978-81-208-0776-1.
• Muller-Ortega, Paul E. Triadic Heart of Siva, The: Kaula Tantricism of Abhinavagupta in the Non-dual Shaivism of Kashmir. State University of New York Press. 2010. ISBN 978-1-4384-1385-3.
• Nath, Vijay. "From 'Brahmanism' to 'Hinduism': Negotiating the Myth of the Great Tradition". Social Scientist. 29 (3/4). mart–aprel 2001: 19–50. doi:10.2307/3518337. JSTOR 3518337.
• O'Brien-Kop, karen. Siddha Yoga // Long, Jeffery D. (redaktor). Hinduism and Tribal Religions. SpringerLink. 2022.
• Oberlies, T. Die Religion des Rgveda. Vienna. 1998.
• Parmeshwaranand, S. Encyclopaedia of the Śaivism. Sarup & Sons. 2004. ISBN 978-81-7625-427-4.
• Pathak, V. S. History of Śaiva Cults in Northern India from Inscriptions, 700 A.D. to 1200 A.D. Motilal Banarsidass. 1960.
• Indira Viswanathan Peterson. Poems to Siva: The Hymns of the Tamil Saints. Princeton University Press. 2014. ISBN 978-1-4008-6006-7.
• Preston, Charles. "List of religious populations | Largest Religions, Smallest Religions, Lists, Data, & Overview | Britannica". www.britannica.com (ingilis). 14 yanvar 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 yanvar 2025.
• A. K. Ramanujan. Speaking of Śiva. Penguin. 1973. ISBN 978-0-14-044270-0.
• Velcheru Narayana Rao; Gene H. Roghair. Siva's Warriors: The Basava Purana of Palkuriki Somanatha. Princeton University Press. 2014. ISBN 978-1-4008-6090-6.
• Rigopoulos, Antonio. Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara: A Study of the Transformative and Inclusive Character of a Multi-faceted Hindu Deity. State University of New York Press. 1998. ISBN 978-0-7914-3696-7.
• Rocher, Ludo. The Puranas. Otto Harrassowitz Verlag. 1986. ISBN 978-3447025225.
• Samuel, Geoffrey, The Origins of Yoga and Tantra, Cambridge University Press, 2008, ISBN 978-0-521-69534-3
• Sanderson, Alexis. Saivism and the Tantric Traditions // S Sutherland; və b. (redaktorlar ). The World's Religions. Routledge. 1988.
• Sanderson, Alexis. Meaning of a Tantric Ritual // AM Blondeau; K Schipper (redaktorlar ). Essais sur le Rituel. Louvain: Peeters. 1995.
• Sanderson, Alexis. "The Śaiva Religion among the Khmers Part I". Bulletin de l'École Française d'Extrême-Orient. 90/91. 2004: 349–462. JSTOR 43732654.
• Sanderson, Alexis. The Śaiva Age: The Rise and Dominance of Śaivism during the Early Medieval Period // Shingo Einoo (redaktor). Genesis and Development of Tantrism. Tokyo: Institute of Oriental Culture. 2009.
• Sanderson, Alexis. Dominic Goodall & Andre Padoux (redaktor). Mélanges tantriques à la mémoire d'Hélène Brunner: Tantric Studies in Memory of Hélène Brunner. Institut Français de Pondichéry. 2010. ISBN 978-2855396668.
• Sanderson, Alexis. "The Śaiva Literature" (PDF). Journal of Indological Studies (Kyoto), Nos. 24 & 25 (2012–2013), 2014. 2012–2013. 4 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
• Hilko Wiardo Schomerus. Śaiva Siddhānta: An Indian School of Mystical Thought : Presented as a System and Documented from the Original Tamil Sources. Motilal Banarsidass. 2000. ISBN 978-81-208-1569-8.
• Sharma, Ram Karan. Elements of Poetry in the Mahābhārata. Delhi: Motilal Banarsidass. 1988. ISBN 978-81-208-0544-6. Second edition
• Singh, Jaideva. Pratyabhijnahrdayam: The Secret of Self-recognition. Motilal Banarsidass. 1982. ISBN 978-81-208-0323-7. 15 mart 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 mart 2017.
• Singh, Jaideva. A Trident of Wisdom: Translation of Paratrisika-vivarana. State University of New York Press. 1989. ISBN 978-0-7914-0180-4. 15 mart 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 mart 2017.
• Smith, David. The Dance of Siva: Religion, Art and Poetry in South India. Cambridge University Press. 1996. ISBN 978-0-521-48234-9.
• Tagare, Ganesh. The Pratyabhijñā Philosophy. Motilal Banarsidass. 2002. ISBN 978-81-208-1892-7.
• Tattwananda, Swami. Vaisnava Sects, Saiva Sects, Mother Worship (First Revised). Calcutta: Firma KLM Private Ltd. 1984.
• Urban, Hugh B. India's Darkest Heart: Tantra in the Literary Imagination // Tantra: Sex, Secrecy, Politics, and Power in the Study of Religion (1st). Berkeley and Delhi: University of California Press/Motilal Banarsidass. 2007. 106–133. doi:10.1525/california/9780520230620.003.0004. ISBN 9780520236561. JSTOR 10.1525/j.ctt1pp4mm.9.
• Vasugupta. The Aphorisms of Siva: The Siva Sutra with Bhaskara's Commentary, the Varttika. Mark Dyczkowski tərəfindən tərcümə olunub. State University of New York Press. 1992. ISBN 978-0-7914-1264-0.
• Venugopalam, R. Meditation: Any Time Any Where (First). Delhi: B. Jain Publishers (P) Ltd. 2003. ISBN 81-8056-373-1.
• Wallis, Christopher. Tantra Illuminated. 2013.
• Winternitz, Maurice. History of Indian Literature. New Delhi: Oriental Books Reprint Corporation. 1972. Second revised reprint edition. Two volumes. First published 1927 by the University of Calcutta.

Əlavə ədəbiyyat siyahısı

• Basham, A. L. Zysk, Kenneth (redaktor). The Origins and Development of Classical Hinduism. New York: Oxford University Press. 1989. ISBN 978-0-19-507349-2.
• Bhattacharyya, Haridas, redaktorThe Cultural Heritage of India. Calcutta: The Ramakrishna Mission Institute of Culture. 1956. Four volumes.
• Bisschop, Peter C. Universal Śaivism // Universal Śaivism: The Appeasement of All Gods and Powers in the Śāntyadhyāya of the Śivadharmaśāstra. Gonda Indological Studies. 18. Leiden: Brill Publishers. 2018. doi:10.1163/9789004384361. ISBN 978-90-04-38246-6.
• Courtright, Paul B. Gaṇeśa^IAST: Lord of Obstacles, Lord of Beginnings. New York: Oxford University Press. 1985. ISBN 978-0-19-505742-3.
• Daniélou, Alain. The Myths and Gods of India: The Classic Work on Hindu Polytheism. Delhi: Motilal Banarsidass. 2017 [1964]. ISBN 978-81-208-3638-9. OCLC 24247413.
• Daniélou, Alain. Gods of Love and Ecstasy: The Traditions of Shiva and Dionysus. Rochester, Vermont: Inner Traditions. 1984 [1979]. ISBN 0-89281-374-1. OCLC 25281659.
• Rao, B. S. L. Hanumantha. Religion in Andhra: A Survey of Religious Developments in Andhra from Early Times Upto A.D. 1325 (ingilis). Department of Archaeology and Museums, Government of A.P. 1993.

Xarici keçidlər

• Encyclopædia Britannica, "Shaivism"
• Saivism.Net
• Alexis sanderson, Publications, scholarly studies in Shaivism
• Encyclopaedia of Hinduism, Saivism
• Shaivam Philosophy