Wanneer school de leerling vastzet

Stel, een hoogbegaafde leerling is enkele weken ziek geweest door heftige griep. School interpreteert het hoge aantal afwezigheidsdagen als verhoogd risico op ‘thuiszitten’, want dat komt vaker voor bij hoogbegaafden. School nodigt daarom ouder en kind uit voor een gesprek. De leerling wordt bovendien extra gevolgd door de mentor, en de zorgcoördinator is ingelicht. Vanuit het schoolsysteem klopt dit: de regels over aanwezigheid worden nageleefd en men probeert thuiszitten te voorkomen. Maar in werkelijkheid is er niets aan de hand. Het kind had gewoon griep, maar wordt onterecht vastgezet in een beeld dat niet klopt. Twee perspectieven op dezelfde situatie.

Dit betekent niet dat schoolmedewerkers geen aandacht hebben voor de leerling. Ze doen hun best, voeren gesprekken en proberen situaties te begrijpen. Maar toch laten ze regels en standaarden soms zwaarder wegen dan de individuele situatie, waardoor het kind onterecht wordt vastgezet.

Hetzelfde zie je bijvoorbeeld bij de plusklas wanneer de toelating verbonden is aan een IQ-score, waardoor je niet mee mag doen als je een score onder de 130 hebt. Terwijl de behoeften en motivatie van de leerling minstens zo belangrijk zijn.

Wanneer je conclusies trekt vanuit de regels en verwachtingen van het systeem zonder evenveel waarde te hechten aan het verhaal van de persoon zelf, creëert dat problemen.

This was the Voice

Even een uitstapje. Terwijl ik naar de supermarkt wandelde, luisterde ik naar de vierde aflevering van de podcast This was de Voice*. In deze aflevering wordt helder uitgelegd hoe een juridisch verhaal en een journalistiek verhaal naast elkaar kunnen bestaan. Iets kan juridisch niet vervolgbaar zijn omdat er onvoldoende bewijs is, maar dat zegt niet of het wel/niet is gebeurd. Dat laatste wordt vaak over het hoofd gezien.

Zo werd bijvoorbeeld Marco Borsato, jurylid bij The Voice Kids, door de rechtbank vrijgesproken van ontucht met een minderjarig meisje vanwege onvoldoende bewijs. Voor veel mensen wordt dat automatisch gelezen als: hiermee is het afgedaan. Hij is onschuldig, klaar. Juridisch gezien betekent de uitspraak alleen dat er onvoldoende bewijs is voor een veroordeling, niet dat het wel of niet is gebeurd. Dat verschil correct begrijpen is essentieel.

Vaak ontstaat hier een denkfout. Men zegt: de rechtbank heeft geoordeeld, dus het journalistieke verhaal is daarmee weerlegt. Maar dat volgt er niet logisch uit. Het journalistieke onderzoek, in dit geval van BOOS, richt zich niet op bewijsbaarheid in juridische zin, maar op de morele, ethische betekenis en op wat mensen hebben ervaren. Beide verhalen hebben een ander perspectief en ze hoeven elkaar niet uit te sluiten om geldig te zijn. Beide verhalen hebben waarde, ook als ze niet (helemaal) samenvallen.

En precies deze dynamiek zie ik terug in iets anders: de verhouding tussen hoogbegaafde leerlingen en hun ouders enerzijds, en school anderzijds. Waarom juist bij hoogbegaafden? Omdat zij best veel afwijken van het gemiddelde en de algemene verwachtingen.

Systeem versus context

School en ouder & kind kunnen een verschillende interpretatie hebben van hetzelfde kind. School kijkt vooral vanuit een systeem. Vanuit observeerbaar gedrag, regels, verwachtingen en protocollen. Ouders en het kind kijken vooral van binnenuit: naar beleving, intentie, betekenis en context. En dat is vergelijkbaar met het verschil tussen een juridische en de journalistieke route.

Het probleem ontstaat niet doordat die perspectieven verschillen. Het probleem ontstaat wanneer één perspectief niet meer gehoord wordt, doordat er een conclusie is getrokken vanuit het andere perspectief. Dat kan een leerling onterecht vastzetten en is oneerlijk en werkt het kind alleen maar tegen.

Bijvoorbeeld een kind dat altijd een hoodie draagt en geen hallo zegt tegen een docent. Vanuit school kan dat gelezen worden als contactvermijding, onwil of een sociaal probleem. Of een hoogbegaafde leerling die toetsvragen openlaat en dat gezien wordt als niet meedoen of niet je best doen. Binnen het schoolsysteem zijn dat logische conclusies, want ze passen binnen het kader dat school hanteert en hun verwachtingen. Maar dat kader zegt weinig over wat er bij deze leerling gebeurt.

De leerling kan overprikkeld zijn, diep in gedachten of geen betekenis zien in de vraag. Misschien heeft ‘ie morele bezwaren bij hoe iets wordt gevraagd. Of ziet de leerling zóveel mogelijke antwoorden, dat het onmogelijk is om een antwoord te geven op de toetsvraag. Dat innerlijke verhaal is niet direct zichtbaar in observaties, maar is daarom niet minder waar.

Bij hoogbegaafde kinderen wringt dit extra. Juist omdat zij vaker niet standaard reageren en minder vaak passen binnen de verwachtingen. Hun gedrag wijkt af van de standaard en afwijkend gedrag leidt in systemen vaak tot correctie, niet tot nieuwsgierigheid. Daardoor lopen deze kinderen vaker tegen dit mechanisme aan: hun ervaring en eigenheid wordt overschreven door een onjuiste interpretatie.

Psychologisch proces

Zodra een interpretatie eenmaal is gemaakt, treedt er een psychologisch proces in werking dat openheid voor andere verklaringen verkleint. Mensen gaan onbewust op zoek naar bevestiging van wat ze al denken te zien. Nieuwe informatie wordt gefilterd, passend gemaakt of genegeerd als die niet strookt met het bestaande beeld. Wat begon als een voorlopige duiding, verandert zo langzaam in een vaststaand ‘zo is dit kind’.

Zelfs goedbedoelde inspanningen van schoolmedewerkers, zoals gesprekken voeren of luisteren naar ouders en leerling, lopen vaak tegen dezelfde dynamiek aan. Regels, protocollen en standaarden krijgen onbewust meer gewicht dan het afwijkende verhaal van het kind.

Geen bewijs, maar erkenning

School heeft hierin een structureel sterkere positie dan leerling en ouders.
Ze staat hoog aangeschreven in de maatschappij en kan zich beroepen op interne en externe regels, op expertise, op de overheid. Het verhaal van ouder en kind moet zich daar vaak tegen verweren, uitleggen, bewijzen. Terwijl het in essentie niet om bewijs moet gaan, maar om erkenning.

Net zoals bij grensoverschrijdend gedrag iets juridisch gezien niet aantoonbaar kan zijn en toch echt gebeurd kan zijn, kan een schoolobservatie kloppen binnen het schoolsysteem en tegelijk tekortschieten in het begrijpen en ondersteunen van de leerling. Die twee verhalen sluiten elkaar niet uit. Ze moeten naast elkaar bestaan, met evenveel gewicht.

Zodra één perspectief het andere uitsluit, verliezen we iets wezenlijks. Dan reduceren we leerlingen tot registraties en ouders tot lastige tegenstemmen. En precies daar gaat het mis. De vraag is niet wie er gelijk heeft, maar of we bereid zijn meer open te staan voor het feit dat er meer dan één waarheid tegelijk kan bestaan.

* This was the voice is een 4-delige podcast serie als terugblik en een ‘hoe is het nu’ naar aanleiding van hun bekende uitzending This is the voice, die 4 jaar geleden op YouTube werd getoond. Dit ging over de aantijgingen omtrent seksueel grensoverschrijdend gedrag en machtsmisbruik door medewerkers van de talentenjachtprogramma’s The voice of Holland en The Voice Kids jegens kandidaten.