Er kan trauma ontstaan wanneer een kind (en de ouders) langdurig gevangen zitten in een systeem waar ze niet uit kunnen, terwijl hun werkelijkheid voortdurend wordt betwijfeld.
Trauma is iets wat kan voorkomen rondom hoogbegaafdheid. Niet omdat hoogbegaafdheid op zichzelf traumatisch is, maar omdat veel hoogbegaafde kinderen maatwerk* nodig hebben en lang niet alle scholen dat voldoende erkennen of kunnen bieden. Wanneer de mismatch tussen kind en omgeving groot is en langere tijd aanhoudt, kan dat ingrijpende gevolgen hebben. Soms is het zelfs traumatisch voor het kind en/of de ouder(s).
Voor sommige ouders zit het trauma niet alleen in wat hun kind is overkomen. Het zit ook in jarenlang zien dat het misgaat, proberen in te grijpen en vervolgens niet geloofd, niet begrepen en niet serieus genomen worden.
Trauma (of eigenlijk ‘psychotrauma’) is een psychische verwonding die kan ontstaan na zeer ingrijpende gebeurtenissen, zoals oorlog, maar ook na belastende omstandigheden. Zoals mishandeling, verwaarlozing of chronische onveiligheid. Trauma komt niet alleen door de gebeurtenis zelf. Hoe iemand die ervaart en verwerkt, speelt ook een rol.
‘In de psychiatrie en psychologie wordt de term trauma gebruikt wanneer iemand na een schokkende gebeurtenis blijft steken in gevoelens van angst, woede of eenzaamheid. De gebeurtenis is in dat geval zo ongewoon, pijnlijk, schokkend of extreem dat het niet lukt om ermee om te gaan.’ (UMCUtrecht)
Trauma is geen teken van zwakte of een afwijking. Het is een normale reactie op abnormale omstandigheden.
Schooltrauma
Schooltrauma kan ontstaan bij kinderen voor wie school geen veilige plek is. Bijvoorbeeld doordat de lesstof langdurig niet aansluit bij wat het kind nodig heeft, als er voor het kind te veel prikkels zijn op school, langdurig pesten en/of buitensluiten. Ook wanneer een school goede bedoelingen heeft, kunnen schoolervaringen voor sommige kinderen traumatisch zijn.
‘Als we schokkende gebeurtenissen meemaken of ons bedreigd voelen, zenden we instinctief signalen uit naar anderen om ons te hulp te schieten. Maar als niemand te hulp schiet of gevaar blijft dreigen, treden oudere hersengebieden in werking. Dan […] schakelen we over op primitievere manieren van overleven: vechten, vluchten of verstijven. Bij getraumatiseerde kinderen en volwassenen is die stressreactie chronisch geworden. Daardoor raakt het alarmsysteem in de hersenen verkeerd afgesteld.’ (Bessel van der Kolk in GGZnieuws)
Er is erg weinig onderzoek gedaan naar de vraag of trauma meer voorkomt onder hoogbegaafden. Zij hebben, zoals ik hierboven beschreef, wel een aantal risicofactoren. De hele maatschappij is vooral ingericht op het ‘gemiddelde’ kind, waarvan zij verschillen. Ervaringen zoals een langdurige mismatch tussen kind en school, onvoldoende aansluiting bij de onderwijsbehoeften of voortdurend niet begrepen worden, kunnen bijdragen aan traumagerelateerde klachten. Zeker als ze langdurig zijn en er weinig steun is. Maar niet elke hoogbegaafde krijgt te maken met trauma en niet elke negatieve ervaring is traumatisch.
De term ‘schooltrauma’ is geen officiële diagnose. Ik gebruik hem hier als beschrijvende term voor traumatische ervaringen die samenhangen met school.
‘Almost all of the patients had in some way been trapped or immobilized, unable to take action to save off the inevitable.’ (Bessel van der Kolk)
School is een erg krachtige omgeving. Dat komt omdat kinderen jarenlang verplicht zijn om te gaan, fulltime, er afhankelijk zijn van volwassenen, de kinderen niet veel invloed hebben op wat er gebeurt en hoe, kinderen in een fase van hun leven zijn waarin ze hun identiteit ontwikkelen. Wanneer er in deze periode een langdurige mismatch is, heeft dat veel meer impact dan bijvoorbeeld een sportclub waar je morgen mee kunt stoppen.
Ook de ouders zijn verplicht om mee te werken met school. En ze willen meewerken, maar niet als je kind eraan onderdoor gaat. Een school wil natuurlijk ook niet dat een kind trauma oploopt en zet daarom dingen in gang om de situatie voor de leerling te verbeteren. Maar wat ze kunnen doen of geloven dat ze kunnen doen, is niet altijd genoeg.
Een school wordt door de maatschappij erg serieus genomen. Dus daar sta je als kind/ouder tegenover een organisatie die steun heeft van de overheid en bijna de hele maatschappij. Dat is heftig. Vooral als de school vindt dat ze prima bezig zijn, dat ze werken volgens de gezamenlijke afspraken waarop we met elkaar samenleven. Terwijl het voor jou helemaal niet oké is.
Dan ga je als kind en/of ouder twijfelen aan jezelf: Zie ik het verkeerd? Is dit normaal? Verwacht ik te veel van een school? Had ik iets anders moeten doen? Ben ik raar?
Dat is misschien wel het meest ontwrichtende. Niet alleen de mismatch zelf, maar ook het voortdurende gevoel dat jouw werkelijkheid niet overeenkomt met die van de mensen om je heen. Dat kan ervoor zorgen dat je niet alleen gaat twijfelen aan de situatie, maar uiteindelijk ook aan jezelf.
Vervolgens krijg je uitspraken van anderen, zoals:
“Misschien bedoelen ze het niet zo.”
“Ze doen ook gewoon erg hun best.”
“Ik heb een faalangsttraining die geschikt is voor je (kind).”
Daar heb je niets aan wat betreft je situatie en je trauma. Meestal maken deze zinnen het alleen maar erger. Want hoe goed bedoeld ook, je wordt alweer niet begrepen. Voor veel mensen voelt het extra pijnlijk wanneer zij ook na een ingrijpende ervaring niet worden geloofd of serieus genomen. Dat kan het herstel bemoeilijken.
Want als je kind lijdt en jij probeert dat te stoppen. Je voelt verantwoordelijkheid, maar hebt nauwelijks invloed. Dat kan een diep gevoel van machteloosheid geven. Als de mensen die de macht hebben om iets te veranderen het probleem niet zien… Dan zit je als ouder in een situatie waarin je wel verantwoordelijkheid voelt, maar geen controle hebt. En des te meer voor het kind zelf. Dat kan enorm ontwrichtend zijn.
Erkenning is bij trauma belangrijk. Dit komt omdat trauma niet alleen gaat over wát er is gebeurd, maar ook over wat het met je gevoel van veiligheid, vertrouwen en werkelijkheid heeft gedaan. Trauma kan heel eenzaam zijn. Zeker wanneer anderen niet begrijpen waarom iets zo heftig voor je is. En wanneer iemand echt aan jouw kant staat, hoef je je ervaring niet meer alleen te dragen. Er ontstaat ruimte om te verwerken wat er is gebeurd en, als dat nog mogelijk is, om samen naar oplossingen te zoeken.
There can be enormous pain in not being understood, even if it’s just because you’re a bit smarter than average. We all need people who “get” us.
Gifted programming in schools is essential for this reason alone.
(Emmaly Perks, beyondgifted op Substack)
Ouders van hoogbegaafde kinderen hebben soms jarenlang moeten vechten voor de werkelijkheid van hun kind. Ze moesten steeds weer aantonen dat hun kind niet gewoon ongemotiveerd was en het geen opvoedprobleem is. Dus de emmer is al behoorlijk vol.
Maar het wil niet zeggen dat ouders de school overal de schuld van geven. Ze stellen niet zozeer de vraag of de school genoeg haar best heeft gedaan, maar vooral: “Erkennen ze dat dit mij en mijn kind heeft beschadigd?”. Erkenning betekent niet dat je het over alle details eens moet zijn. Het betekent dat je de ervaring van de ander serieus neemt. Dan ontstaat er ruimte. Om te kijken naar wat het met je heeft gedaan en wat je nu nodig hebt om te helen en -indien van toepassing- de situatie te verbeteren.
Drie dingen die mij het meeste hebben geholpen toen wij met een erg lastige, beklemmende schoolsituatie zaten. Dit is geen algemeen recept voor traumaverwerking, maar inzichten die mij persoonlijk hebben geholpen.
Bij mezelf blijven: dit is mijn ervaring en ik erken het. Wat anderen daar ook van vinden.
Het besef dat de schoolmedewerkers heel anders naar de situatie kijken dan ik: ik hoef en kan ze daardoor op sommige vlakken niet overtuigen. Hier gaat het niet over verantwoordelijkheid of schuld, maar over het loslaten van het idee dat je de ander kan en moet overtuigen dat wat die deed niet oké was. Je zou het een beetje kunnen vergelijken met dat ik een erg linkse politieke overtuiging heb en zij een erg rechtse. Je kunt het hebben over hetzelfde onderwerp, maar beide komen vanuit een totaal andere insteek.
Het besef dat er altijd mogelijkheden zijn: we zitten niet vast, we hebben zelf de leiding over de situatie. Als het in die mate vastloopt met school en andere mogelijkheden ook echt geen optie zijn, dan is er bijvoorbeeld altijd nog de mogelijkheid om te emigreren.
Je bent meer dan wat je is overkomen
Trauma is vreselijk en het geeft een heel vervelend gevoel. Wat goed is om naartoe te werken voor jezelf, is om te erkennen dat je slachtoffer bent geweest van wat er is gebeurd. Zo ben jij niet ‘een slachtoffer’, maar ben je ‘slachtoffer van iets’ geweest. Door het zo te zien, kan je het beter verwerken. Want zo voel je dat je meer bent dan de traumatische gebeurtenis(sen).
Traumaverwerking gaat over de realiteit aanvaarden zoals die is. Dingen als positief denken of gewoon maar doorgaan, is niet echt wat helpt bij traumaverwerking. Je hebt juist liefde, erkenning en veiligheid nodig. Niet het negeren van wat er is gebeurd.
Wat wel helpt, is gaan begrijpen […] welke stappen je langzaam kunt nemen om weer meer regie, veiligheid en verbinding met jezelf te voelen. Niet door jezelf af te wijzen dus. Maar juist door jezelf serieus te nemen. (psyche-enzo)
*Met maatwerk bedoel ik niet alleen dat de lesstof wordt aangepast, maar ook de bereidheid om het anders te doen, de benadering, de manier van les geven, het tempo, dat men om de regels heenwerkt, dat het kind gezien wordt en geaccepteerd voor wie het kind is, wat het voelt en nodig heeft. Erkenning krijgen dat het kind in best wat dingen verschilt van anderen en dat daar ruimte voor is. Dat lijkt veel gevraagd, maar in de praktijk valt dat vaak heel erg mee.
ggznieuws.nl/bessel-van-der-kolk-traumas-laten-in-het-lichaam-diepe-sporen-na
Bessel van der Kolk, The body keeps the score (2014)
Comments
Nothing yet. Say the first thing.
Sign in to join the conversation.