Có một cảnh quen thuộc với nhiều người vào khoảng chín giờ tối. Người ta ngồi vào bàn, mở máy lên, rồi làm một việc khác, còn việc quan trọng nhất của ngày vẫn nằm nguyên đó. Sáng hôm sau, cảnh cũ lặp lại gần như y hệt.
Cách giải thích thông thường cho chuyện này là người đó thiếu kỷ luật. Cách xử lý thông thường là ép mình lặp lại hành động mới cho đủ số ngày, với niềm tin rằng sự lặp lại sẽ tạo ra thói quen.
TS. Lê Nguyên Phương phân biệt hai nhóm hành vi khác nhau về bản chất. Nhóm thứ nhất gồm những thói quen tương đối đơn giản, và ở nhóm này việc tập luyện đều đặn thường đủ để tạo ra thay đổi. Nhóm thứ hai gồm những hành vi mà yếu tố nhận thức giữ vai trò quyết định, và ở nhóm này, một người có thể tập luyện rất nhiều mà hành vi vẫn quay trở lại.
Hành vi trì hoãn thuộc nhóm thứ hai. Trong tâm lý học, trì hoãn được xếp vào một họ hành vi rộng hơn gọi là hành vi tự bại [self-defeating behavior]. Đặc điểm của họ hành vi này nằm ở chỗ người thực hiện ý thức rất rõ mình muốn thành công ở khía cạnh nào của đời sống, biết cả con đường đưa tới đó, nhưng vẫn tiếp tục làm những việc đi ngược lại điều mình mong muốn. Người trì hoãn một bản luận văn không phải là người không muốn hoàn thành nó. Người liên tục hoãn việc đi kiểm tra sức khỏe không phải là người coi nhẹ sức khỏe của mình.
Chính điểm này khiến cách tiếp cận thông thường không hiệu quả. Khi một hành vi đi ngược lại mong muốn của chính người thực hiện, việc thêm quyết tâm không giải quyết được gì, bởi mong muốn vốn đã có sẵn ở đó từ đầu.
Phần trình bày của TS. Lê Nguyên Phương về nhóm hành vi này được ghi lại trong video dưới đây, và chúng tôi mời các bạn nghe trước khi đi vào tầng sâu hơn của vấn đề.
Theo TS. Lê Nguyên Phương, ngoài những yếu tố thuộc về sinh lý và những trải nghiệm chấn thương, còn một tầng nữa cần được xem xét, đó là những quan niệm mà một người mang về chính mình. Các quan niệm này được hình thành từ những gì người đó đã sống qua, và chúng được củng cố mỗi ngày bởi môi trường xung quanh, qua cách người thân nhận xét, qua cách công việc phản hồi, qua những gì người đó tiếp nhận mỗi ngày.
Điểm đáng chú ý là các quan niệm ấy ít khi được phát biểu thành lời. Chúng không xuất hiện dưới dạng một câu tuyên bố về mình, mà xuất hiện trong những quyết định nhỏ của một ngày. Một người có thể nhận thêm việc để chứng minh giá trị của mình. Một người khác có thể sắp xếp cả ngày quanh nhu cầu của người xung quanh, trước khi kịp hỏi mình đang cần gì. Một người khác nữa có thể liên tục hoãn lại những việc mà kết quả của chúng sẽ được người khác nhìn thấy.
Đi cùng với các quan niệm này là những lối suy nghĩ phân cực, một trong các dạng lệch lạc nhận thức được mô tả trong tâm lý học nhận thức. Ở dạng phân cực, một tình huống chỉ có hai đầu và không có khoảng giữa. Người ta tin rằng khi mình không làm gì thì sẽ không ai phê phán mình, còn khi bắt tay vào làm thì chắc chắn sẽ bị đánh giá.
Với một người mang niềm tin như vậy, việc dừng lại là phương án hợp lý nhất trong hoàn cảnh của họ. Hành vi trì hoãn khi đó không còn là biểu hiện của sự yếu kém, mà là một cách bảo vệ mình khỏi điều mà người đó tin là chắc chắn sẽ xảy ra. Và vì nó bảo vệ được thật, nó không mất đi khi người ta thêm kỷ luật vào.
Đây là lý do những lối suy nghĩ này cần được nhận diện trước khi một người bàn tới chuyện đổi hành vi. Chừng nào niềm tin còn nguyên, mỗi lần tự hứa với mình chỉ mở ra một cuộc thương lượng mới, và cuộc thương lượng đó thường kết thúc theo cách cũ.
Ở bài trước trên WisePsyZine, chúng tôi đã bàn về việc hiểu bản thân và thay đổi bản thân là hai năng lực khác nhau, cùng lý do tri thức tâm lý thường dừng lại ở chiều tư duy. Những gì trình bày ở đây là một trong các cơ chế cụ thể làm nên khoảng cách đó. Người ta không thiếu hiểu biết về mình, mà thiếu một chỗ để làm việc với tầng quan niệm đang chi phối các quyết định hằng ngày của mình.
Những gì trình bày ở trên là phần lý giải. Phần thực hành cần một chỗ khác, và trong tuần tới WISE mở hai chương trình dành tặng cộng đồng, không thu phí tham dự.
Chương trình thứ nhất là Hành trình Chuyển hóa Cảm xúc, một chương trình thực hành năm ngày. Mỗi ngày các bạn nhận một bài thực hành qua email, và vào tối thứ Tư ngày 29/07 có một buổi Coaching trực tuyến qua Zoom để các bạn trao đổi trực tiếp về những gì mình quan sát được. Đây là dịp để các bạn làm việc với chính đời sống của mình, thay vì chỉ đọc thêm một bài viết nữa về tâm lý.
Thời gian: 27/07 đến 31/07/2026, buổi đồng hành trực tuyến vào tối 29/07
Hình thức: bài thực hành gửi qua email và một buổi trực tuyến
Đăng ký: https://forms.gle/GBrHtALw1XJYWWiX7
Chương trình thứ hai là chuyên đề trực tuyến “Hành trình Chuyển hóa: Con đường đến thành công, hạnh phúc”, trong đó TS. Lê Nguyên Phương dành hai giờ để chia sẻ cùng các bạn về cơ chế tâm lý phía sau những hành vi lặp lại của con người và cách thiết kế một lộ trình chuyển hóa có cấu trúc. Những người đang đồng hành với người khác trong công việc, trong lớp học hoặc trong gia đình cũng sẽ tìm thấy nhiều điều hữu ích ở buổi này
Thời gian: 20:00 - 22:00, tối thứ Sáu ngày 31/07/2026
Hình thức: trực tuyến
Đăng ký: https://forms.gle/x2RC3kxki5sd55878
Sau khi đăng ký, các bạn kiểm tra email để nhận bản sao xác nhận, vì đó là cách biết mình đã ghi danh thành công.
Cả hai chương trình đều thuộc tuyến đồng hành của WISE quanh chương trình Tâm lý học Chuyển hóa do TS. Lê Nguyên Phương thiết kế và giảng dạy. Chương trình hiện đã đi tới khóa 12, với lộ trình 24 tuần qua 6 module, có Mentor đồng hành và các buổi trực tuyến cùng TS. Lê Nguyên Phương. Khóa 12 khai giảng ngày 11/08/2026, và các bạn xem thông tin chi tiết tại wiseducation.vn/ptc-t
WISEDUCATION.
Comments
Nothing yet. Say the first thing.
Sign in to join the conversation.