MỘT BUỔI CHIA SẺ CÙNG COACH TRONG LỚP TÂM LÝ HỌC CHUYỂN HOÁ (PTC) DIỄN RA NHƯ THẾ NÀO

19h30 tối thứ Năm, các học viên lần lượt vào phòng: một người vừa đi làm về, một người mẹ vừa rời bệnh viện sau một tuần chăm con nhỏ, và một người đã ngồi làm việc từ chiều tới giờ chưa kịp nghỉ,…

Buổi chia sẻ nhóm của PTC không mở đầu bằng bài giảng, mà mở đầu bằng một câu hỏi rất thường: hôm nay của mọi người thế nào rồi?

Trước khi chạm vào bất kỳ khái niệm nào, Coach luôn hỏi một vòng để biết mỗi người đang ở trạng thái nào ngay lúc này. Vòng hỏi này không phải là nghi thức, vì nếu có ai đang quá tải thì buổi học sẽ đi chậm lại hoặc dừng đúng ở người đó. Cam kết cũng được nói thẳng ngay từ đầu, rằng ở đây không có bất kỳ phán xét nào, và ai cảm thấy câu hỏi tiếp theo chạm vào chỗ mình chưa muốn đi sâu thì cứ nói dừng.

Tối đó, người mẹ vừa từ viện về chia sẻ rằng mình còn mệt và hơi thở ngắn hơn bình thường. Một học viên nam thì mô tả cổ mình đang căng, đầu đau, và có một nỗi lo về tương lai cứ lởn vởn mà chưa gọi được tên. Coach không vội xử lý nỗi lo đó, mà chỉ hỏi một câu đầu tiên rằng cơn lo ấy đang nằm ở đâu trên cơ thể.

PTC dùng một khung nhỏ để tách một trạng thái mơ hồ như “lo” hay “căng” ra thành năm phần cụ thể, gồm cảm giác thân thể, hình ảnh hiện lên trong đầu, hành vi mà cơ thể tự làm, cảm xúc, và suy nghĩ đi kèm. Sự khác biệt giữa hai phần đầu nghe đơn giản nhưng lại rất dễ nhầm, bởi cảm giác thân thể là cái chỉ mình biết, còn hành vi là cái người khác nhìn thấy được. Tim đập nhanh là cảm giác thân thể, còn tay tự động co lại thì đã là hành vi.

Khi bạn học viên này thử tách cơn lo của mình ra, cổ căng là cảm giác thân thể, hình ảnh hiện lên là cảnh mình thất nghiệp, còn suy nghĩ theo sau là mình sẽ không kiếm ra tiền và sẽ bị chỉ trích. Tách ra xong, Coach hỏi tiếp rằng nếu những suy nghĩ đó đúng là sự thật thì điều đó nói lên mình là người như thế nào. Bạn ấy trả lời ngay, không cần suy nghĩ lâu, rằng như vậy là bất tài và vô dụng.

Một học viên khác trong nhóm, lớn tuổi hơn và đã có vợ con, đưa ra một câu gần giống nhưng không hẳn giống, rằng nếu không chu cấp được cho vợ con thì anh cảm thấy mình vô dụng. Coach đặt hai câu cạnh nhau và chỉ ra điểm chung nằm phía dưới, rằng cả hai đang mang chung một niềm tin: giá trị của một người bằng đúng với những gì người đó làm ra được.

Coach không nói niềm tin đó đúng hay sai. Câu hỏi tiếp theo mới là chỗ mọi thứ lật lại, khi Coach hỏi rằng một đứa trẻ mới sinh ra, chưa làm ra một đồng nào và chưa chứng minh được gì, thì nó có giá trị không. Người anh trả lời không cần đắn đo rằng đứa trẻ có giá trị chứ. Chính câu trả lời đó, chứ không phải lời giải thích nào của Coach, là chỗ niềm tin cũ bắt đầu lung lay.

PTC Coach thì không lấy việc chỉ dẫn làm chức năng chính, mà giữ một không gian đủ an toàn và ổn định để người học tự nhận diện trải nghiệm của mình và tự hình thành câu trả lời phù hợp với hoàn cảnh riêng.

Bốn năng lực được đặt làm cốt lõi cho vai trò này đều có thể thấy trong buổi tối đó.

Năng lực dung chứa là khả năng ở lại cùng trải nghiệm của người học khi họ đang bối rối hay nhiều cảm xúc, mà không hoảng hốt, không vội trấn an, không tìm cách sửa chữa ngay, và không tạo áp lực buộc người học phải cảm thấy tốt hơn lập tức. Điều này thể hiện ở chỗ khi một học viên nói mình bất tài và vô dụng, Coach không lập tức phản bác hay an ủi, mà để câu đó nằm đó rồi hỏi tiếp.

Lắng nghe chánh niệm là nghe để hiểu và để hiện diện cùng trải nghiệm của người học, thay vì nghe để đánh giá đúng sai hay chuẩn bị phản biện. Việc Coach nhận ra hai câu nói của hai học viên khác nhau đang cùng chỉ về một niềm tin nằm bên dưới chỉ có được khi thật sự nghe từ hệ quy chiếu của người đang kể.

Phản hồi từ tâm nghĩa là không xem lời khuyên là phản ứng mặc định. Khuyên quá sớm dễ khiến người học phụ thuộc vào người đồng hành và bỏ qua những nguồn lực họ vốn có. Suốt buổi, Coach dùng câu hỏi và sự phản chiếu thay cho lời khuyên. Câu hỏi về đứa trẻ mới sinh không đưa ra một kết luận nào, nó chỉ đặt người học vào chỗ tự thấy niềm tin cũ của mình không đứng vững.

Tự điều hoà là năng lực nhận biết trạng thái thân tâm của chính Coach trong suốt quá trình, nhận ra khi nào mình đang bị câu chuyện của người học cuốn theo, muốn can thiệp quá mức, hay muốn được công nhận là người hữu ích. Năng lực này cũng gồm việc tự phục hồi sau buổi đồng hành để không mang những phản ứng chưa xử lý của mình sang buổi sau.

Bốn năng lực này không phải là kỹ thuật ghi nhớ được. Thử thách lớn nhất của một PTC Coach thường không nằm ở việc thiếu thiện chí, mà nằm ở xu hướng muốn giúp quá nhanh, khuyên quá sớm, hoặc làm thay người học.

Buổi chia sẻ không kết bằng một câu tóm tắt, mà kết bằng một bài thực hành ba phút. Trước tiên là hít vào chậm rồi thở ra dài hơn hơi hít vào, lặp lại ba lần. Sau đó là quan sát ba thứ nhìn thấy trong phòng, lắng nghe hai âm thanh, và cảm nhận một điểm trên người đang chạm vào một vật gì đó. Coach gọi đây là cách đưa hệ thần kinh về lại thời điểm hiện tại, sau khi vừa đi qua những phần khiến cơ thể bị kích hoạt.

Có một chi tiết nhỏ được nhắc riêng cho người dễ buồn ngủ sau buổi học nặng, rằng cái ngáp không phải vì buổi học chán mà là dấu hiệu hệ thần kinh vừa cảm thấy đủ an toàn để thả ra. Nếu cần đưa mình về nhanh hơn, mình có thể để một khăn ướt trong ngăn mát rồi đắp lên mặt sau khi ngáp, hoặc đơn giản là uống một ly nước mát.

Không học viên nào rời phòng với một bài tập phải về nhà làm ngay. Điều họ mang theo chỉ là một cách gọi tên rõ hơn cho cái mà mình vẫn hay gọi chung là lo, là căng, cùng với một câu hỏi còn để mở: nếu giá trị của một người không nằm ở những gì người đó làm ra được, thì nó nằm ở đâu?

Những buổi chia sẻ nhóm như vậy là một phần trong chương trình Tâm lý học Chuyển hoá PTC12 của WISEDUCATION, do TS. Lê Nguyên Phương thiết kế và giảng dạy, tiếp nối chương trình đã đi qua 11 khoá trước đó. PTC12 học theo lớp trong 24 tuần, đi qua ba chiều kích của con người là nhận thức và hành vi, cảm xúc và chấn thương, hiện sinh và tâm linh. Bên cạnh các buổi chuyên sâu trực tiếp với giảng viên, mỗi học viên còn có PTC Coach đồng hành trong những buổi nhóm nhỏ như buổi được kể ở trên. Coach là cựu học viên PTC hoặc SOMI đã qua tuyển chọn và đào tạo riêng, với điều kiện ý thức rõ giới hạn vai trò của mình và sẵn sàng chuyển gửi người học đến người có chuyên môn phù hợp khi vấn đề vượt quá phạm vi đồng hành của chương trình.

PTC12 hiện vẫn đang mở ghi danh. Các bạn cần thêm thông tin về chương trình xin liên hệ 085 5900286 hoặc 096 8587908.

Các chi tiết trong bài lấy từ một buổi chia sẻ nhóm thực tế của chương trình PTC, đã lược bỏ tên và các thông tin nhận diện học viên.