Tijd om Europees te zijn

Stel je voor: je gaat uit eten met 27 mensen en iedereen moet het unaniem eens zijn met het restaurant. Dit voorbeeld over unanimiteit in de EU kent iedereen die zich veel bezighoudt met Europa. Het klopt, maar er mist iets. Wie zitten er aan die tafel? Het zijn geen gewone mensen, maar regeringsleiders. Mensen die zijn gekozen om nationale belangen te verdedigen, niet Europese. Mensen die worden afgerekend op wat ze voor hun eigen land hebben binnengehaald. Ze kunnen niet anders dan nationaal denken, want dat is waar ze voor worden beloond. En dat betekent dat jij, als jonge Europeaan, niet kunt wachten tot de tafel van 27 het eens wordt.

Toen ik in 2024 in Kyiv, een stad in oorlogsstand, een aantal jonge Oekraïners van mijn leeftijd sprak, merkte ik dat wij niet zoveel verschilden. Een aantal jaar eerder stonden zij, net als vele van mijn generatiegenoten in Nederland, redelijk onbezorgd in het leven. Zij dachten ook dat het allemaal niet zo’n vaart zou lopen. Een jaar later zaten ze dagelijks in een schuilkelder.

Landen voelen als een vanzelfsprekendheid, maar de natiestaat zoals we die kennen, is geen natuurverschijnsel. Hij is bedacht en uitgevonden. De centrale Nederlandse staat zoals we die kennen bestaat sinds 1813. In 1848 schreef Thorbecke een nieuwe grondwet voor Nederland, waarin hij de basis voor de tegenwoordige parlementaire democratie legde. De wereld vroeg erom: steden kwamen in opstand, oude feodale structuren werkten niet meer. Thorbecke paste de structuur aan op de realiteit.

Zijn pragmatische antwoord was de gelaagde staat: gemeente, provincie en rijk. Dichtbij mensen waar het kon, groter waar het moest. Nu is de wereld opnieuw veranderd. Globalisering zorgt ervoor dat dreiging van ver opeens heel dichtbij is. Rusland voert oorlog op Europese bodem. Amerika is geen betrouwbare bondgenoot meer en China heeft zijn positie in kritieke sectoren zo stevig verankerd dat Europa structureel afhankelijk is geworden zonder dat er ooit een bewuste beslissing over is genomen.

En Europa? Europa vergadert. Europa publiceert strategieën. Europa stelt doelen die lidstaten vervolgens op hun eigen manier interpreteren, afzwakken of negeren. De Europese ontbossingswet werd uitgesteld na lobby van dezelfde fracties die thuis claimen dat duurzaamheid vanuit Europa moet komen. Klimaatdoelen worden overgenomen in nationale plannen die vervolgens de prullenbak in gaan zodra er verkiezingen zijn geweest. Dit is een systeem dat lekken toestaat en politici die er bewust en onbewust gebruik van maken.

Dit probleem is dringend. President Trump heeft, ongeacht het moment waarop je dit leest, weer iets bizars gedaan. Elk afzonderlijk Europees land is te klein om daar tegenwicht aan te bieden. Een Europa dat als één geheel spreekt, heeft een markt van 450 miljoen mensen achter zich. Dat is pas een gesprekspartner. Klimaatverandering is een ander voorbeeld. Broeikasgassen houden zich niet aan landsgrenzen die in verdragen zijn bedacht, maar wij wel. Als Nederland alleen zijn uitstoot terugdringt maar buurlanden niet, helpt dat het klimaat nauwelijks en schaadt het onze concurrentiepositie. Klimaatbeleid dat werkt, moet grensoverstijgend zijn, want het probleem is grensoverstijgend.

In zo’n wereld heeft een continent van 450 miljoen mensen geen 27 afzonderlijke antwoorden. Voor een enkel antwoord wordt soms wel gepleit, maar nationale politici blijven dit in de weg zitten omdat dit precies is waar ze uiteindelijk voor beloond worden. Europa moet een stevige laag zijn in hoe we ons organiseren, dat staat vast. De wereld dwingt ons daartoe. En als politici in de weg blijven liggen, dan veranderen we wat we van ze eisen.

De mensen in hoge overheidsposities die ik sprak in Kyiv waren opvallend jong. Zij waren aan het strijden voor verandering in hun land, zij wisten dat aanpassen aan de veranderende buitenwereld gelijk stond aan overleven.

De meeste jonge mensen in Nederland leven al grotendeels Europees, zonder dat ze het zo noemen. De privacyregels die bepalen wat techbedrijven met jouw data mogen doen, zijn Europees. De minimumnormen voor de lucht die je inademt, zijn Europees. De markt waarop jij straks een bedrijf begint, is Europees. Europa ben jij, in je dagelijks leven, elke dag opnieuw. Maar je eist het niet op, en dat heeft gevolgen.

Stem je altijd bij de Europese verkiezingen? Of ken je de Europese standpunten van de partij waarop je stemt? Kun je vijf Europarlementariërs noemen? En nee, Von der Leyen is er niet één van. Brussel is voor jou ver weg en ingewikkeld, en ondertussen maken mensen dankbaar gebruik van die desinteresse om in jouw naam beslissingen te nemen die jij nooit hebt goedgekeurd. De democratische leegte die jij achterlaat, wordt gevuld. Alleen niet door jou.

De politiek laat het hier afweten, maar dat wordt hen ook te makkelijk gemaakt. Want voor dat gat kunnen wij compenseren met iets wat geen enkele instelling kan opleggen: identiteit. Als inwoners zichzelf meer als Europeanen gaan zien, verandert ook wat zij eisen van politici. Identiteit moet aan politiek voorafgaan. Niet andersom, want met onze gedeelde identiteit zitten we wél samen aan tafel.

Maar de harde realiteit is dat er niet een regenboogvlag zwaaiende progressieve Nederlandse liberaal in elke Europeaan zit die eruit wil komen. Net zo min als dat er een ultra-conservatieve Hongaar in iedereen schuilt. Europa is een continent van 450 miljoen mensen met diepe verschillen in wat ze geloven, wat ze vrezen en wat ze waarderen. We zullen dus tot inkeer moeten komen met wie we als Europeanen werkelijk zijn. Dat zal afwijken van wat we al kennen. Dit is spannend, maar nodig, want onze identiteit wordt bedreigd. Alleen wie weet wat hij is, weet waar hij voor staat. Alleen dan kun je ergens krachtig voor gaan staan, maar eerst moeten we dus allemaal wat inleveren.

Want een gedeelde Europese identiteit, of gebrek daaraan, is een machtsinstrument. Het wordt gebruikt en misbruikt. Als jij jezelf geen Europeaan voelt, interesseert het je ook niet wat er in Brussel wordt besloten. Dat is precies wat sommigen graag zo houden: die democratische leegte.

Overal in Kyiv hingen Europese vlaggen. In het parlement, op kantoren, op straat, naast de Oekraïense vlag vanaf balkons en in etalages. Ook in de schuilkelders zag je ze. Die Europese identiteit was voor hen geen sentiment, het was een overlevingsstrategie. Ze hadden gekozen wie ze waren, en dat gaf richting aan alles wat daarna zou komen.

Europa is al eerder een wereldmacht geweest. Meerdere keren zelfs. Wetenschap die de wereld veranderde, kunst die eeuwen overleefde, economische macht die continenten vormgaf en nog steeds vormgeeft. Maar ook kolonialisme en slaverij, de Holocaust, en twee wereldoorlogen die tientallen miljoenen mensenlevens kostten. Het zit allemaal in onze Europese geschiedenis.

Toch moeten we onze gedeelde geschiedenis omarmen. Niet de donkere kanten wegstoppen of minimaliseren. Want juist door die ongemakkelijke pagina’s kan Europa iets doen wat geen enkele andere grootmacht in dezelfde mate zal kunnen: de eigen geschiedenis eerlijk onder ogen zien. Dat omarmen van het ongemakkelijke is geen zwakte. Het is de bron van een heel specifieke kracht. Een continent dat zijn fouten serieus neemt, ervan leert en die kennis actief deelt, staat sterker dan elk continent dat ze probeert te vergeten. Dat is het fundament waarop een nieuw soort wereldmacht kan worden gebouwd.

Er is een reden dat de hele wereld de Europese privacywetgeving als referentie gebruikt. Dat Europese voedselnormen de lat bepalen. Dat mensen van Seoul tot São Paulo in Europese steden willen wonen, Europese mode willen dragen, Europese universiteiten willen bijwonen. ASML, Airbus, Siemens, Phillips, Spotify, Novo Nordisk, IKEA. Bluetooth, WiFi, CERN, LEGO, stoommachines, universiteiten, democratie. De Alpen en de stranden van de Middellandse Zee. De oude kerken en kanalen van Brugge en de middeleeuwse binnenstad van Tallinn. De moderne gebouwen van Valencia en Rotterdam. Het is allemaal keihard bewijs van wat Europa kan.

We zijn tot grootsheid in staat, maar dan moeten we daar wel het noodzakelijke voor doen. Niet wachten op de 27 mensen aan tafel die het nooit eens worden over het restaurant. Maar door te accepteren dat wij al Europeaan zijn, en door zelf te besluiten: wij bestellen tapas, van alles wat, maar op één tafel.

In de trein terug naar Warschau was ik geïnspireerd door de mensen die ik die dagen op straat, op werk of in de schuilkelder had gesproken. Ze hadden gekozen. Bewust, onder druk, met alles op het spel.

Wij hebben die keuze nog niet gemaakt lijkt het. De wereld verandert. Dat is een bedreiging, en dat is een kans. Maar alleen voor wie hem ziet en hem pakt.